
ژانوس کوردی: برساخت بیناجوامعی ملتها
چکیده
روایتهای موجود از ناسیونالیسم کوردی را میتوان بر مدار نظریههای اصلی ناسیونالیسم، یعنی ازلیگرایی، اتنو-سمبولیسم و مدرنیسم ترسیم کرد. اما نظریههای مذکور بهترتیب از ذاتگرایی، دور باطل استدلالی و آپوریا رنج میبرند. این اِشکالات ریشه در ناتوانی مشترک آنها در ارائه یک توضیح نظری منسجم از خصلت ژانوسوار ملتها، یعنی نمایش همزمان مدرن بودن و دیرینگی دارد. این مقاله از طریق کاربستِ انتقادی نظریه «توسعه ناموزون و مرکب» در مورد جمهوری کوردستان (1946)، یک روایت بدیل ارائه میدهد. استدلال مقاله در سه مرحله شرح و بسط مییابد. نخست ما استدلال میکنیم شکست نظریههای اصلی ناسیونالیسم در تبیین ابهام تاریخی ملت ریشه در «درونمحوری» آنها دارد. دوم، نشان میدهیم نظریه توسعه ناموزون و مرکب از خلال هستیشناسی اجتماعی متکثر خود بر مشکل درونمحوری غلبه کرده و امکان بازتبیین نظری ملتها را به عنوان محصولات تعاملی گسترش سرمایهداری تاریخی از خلال ژئوپولتیک کثرت جوامع امکانپذیر میسازد. در کانون این فرآیند تاریخی، پیدایش ناسیونالیسم به مثابەی یک ایدئولوژی تدافعی و مقلدانهی خودمصونسازی ژئوپولیتیکی قرار دارد. این امر مستلزم پس و پیش شدن لحظات جامعهشناختی و سیاسی روند شکلگیری اولیەی «ملت امپراتوری» بریتانیا بود. ما استدلال میکنیم که این معکوسشدن ترتیب تاریخی زیربنای شکلِ ژانوسی ملتها از جمله ملت کورد را شکل میدهد. سرانجام، این استدلال نظری را از طریق یک مطالعهی موردیِ مختصر دربارهی جمهوری کوردستان بهصورت تجربی اثبات میکنیم.
واژگان کلیدی: درونمحوری، ناسیونالیسم کوردی، جمهوری کوردستان، کثرت جوامع، توسعه ناموزون و مرکب.
۱. مقدمه
22 ژانویه 1946 (2 بهمن 1324) روزی سرنوشتساز در تاریخ کورد است. در این روز جمهوری کوردستان[1] در شهر مهاباد در شمالِ غربی ایران رسماً اعلام شد.[2] این جمهوری تحتِ نظارتِ حزبِ تازه تاسیسِ دموکرات کردستان (KDP) تشکیل شد این نخستین تجربهیِ حاکمیتِ مدرنِ دوفاکتو برای کوردها بود که بر یک سومِ شمالیِ شرقِ کوردستان (از این به بعد «روژههلات»، نام مرسوم کوردی آن) حکومت میکرد. جمهوری کوردستان تنها 11 ماه دوام آورد. اما، در طول این مدتِ کوتاه، مناطق تحتِ کنترل آن شاهد پیشرفتهای چشمگیر و بیسابقهای بود. تمرکزگرایی سیاسی آمرانه و همگنسازی فرهنگی دولت پهلوی که در اوایل دههی 1920م آغاز شده بود به یکباره روندی معکوس گرفت. مدارس مدرنِ کوردی تأسیس شدند؛ آموزش ابتدایی و متوسطه اجباری شد (صالح و صالح، 2007: 72)؛ مطبوعاتِ محلی کوردی ظهور کردند؛ زبان، ادبیات و هنر کوردی پرورش یافت؛ مشارکتِ زنان در سیاست و زندگی اجتماعی تشویق شد؛ سیاست ورزیِ حزبی رشد کرد؛ و ناسیونالیسم کوردی،که خاستگاه سیاسی جمهوری بود، از نظر سازمانی و گفتمانی بیشتر تثبیت شد.
جمهوری کوردستان تجسمِ ایدهی حاکمیت ملی کوردها بود. از این رو، به وضوح پدیده ای مدرن بهشمار میرود. با این اوصاف، جمهوری کوردستان در یکی از عقبماندهترین مناطق روژههلات، یعنی موکریان پدیدار شد. موکریان [در این برهه] تحتِ سلطه روابط اجتماعی پیشاسرمایهداری و فرمهایِ پیشامدرنِ هویتِ جمعی و وفاداری سیاسی بود. زیرساختهای اقتصادی و بازرگانی در آن زمان رشد نیافته بودند، بیشتر جمعیت بیسواد بودند و بورژوازی شهری بسیار کوچک و عمدتاً وابسته به دولت مرکزی بود. نیروهای مسلط در منطقه نیز، روسای قبایل و زمیندارانِ فئودال بودند که حدود 87 درصد زمینهای زراعی را در تملک داشتند (قاسملو، 1988: 16). آنان به مثابۀ خراجگزارانِ مدرن استبداد پهلوی، بر طبقۀ بزرگی از دهقانانِ بیزمین که در وضعیتِ نیمهبردگی به سر میبردند، حکومت میکردند.
چگونه یک جمهوری ملی که شکلِ بارزِ حاکمیتِ مدرن است، در یک بستر اجتماعی پیشامدرن پدید آمد؟ پاسخ منطقا با پرسش گستردهترِ ریشهها و دینامیسم ناسیونالیسم کوردی، یعنی نیروی مؤسس جمهوری کوردستان، پیوند خورده است. اما با وجود قدمت، قدرت سیاسی و اهمیت جهانیاش، ناسیونالیسم کوردی از لحاظ تئوریک کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. در حقیقت، متون اصلی مطالعات ناسیونالیسم، یا ناسیونالیسم کوردی را نادیده میگیرند یا تنها به شیوهای گذرا به آن اشاره میکنند (ماکسول و اسمیت، 2015: 772). در مقابل، شاخههای مرتبط با مطالعاتِ منطقهای دربرگیرنده ادبیاتی رو به رشدی در مورد ناسیونالیسم کوردی هستند. اما این ادبیات گرایش دارد که نظریههای متعارف ناسیونالیسم یعنی، ازلیگرایی، اتنو-سمبولیسم و مدرنیسم را به شیوهای غیرانتقادی به کار گیرد و به این دلیل معضلاتِ تبیینی آنها را بازتولید میکند.
«ازلیگرایی» وجود و دیرینگی ملتها را مفروض میانگارد و (آرمسترانگ، 1982؛ گات، 2013). از این رو، روایتهای ازلیگرا از ناسیونالیسم کوردی بر این فرض بنیادی استوار هستند که ملت کورد – مبتنی بر یک زبان، تبار، قلمرو و آداب و سُنن مشترک – برای سدهها، اگر نگوییم هزارهها، وجود داشته است (برای مثال، ادموندز، 1971؛ ایزدی، 1992). در نتیجه، میتوان استدلال کرد این روایتها در شکلی مقاومتی، بازتاب مفاهیم غیر تاریخی ملتهای عرب، ترک و ایرانی هستند که سلطۀ حاکمیتی آنها بر کوردها مستلزم انکار ملت بودنِ کوردها است. اما، نسبت دادن ازلیت به ملت کورد با این واقعیت تاریخی در تضاد است که تا اوایل قرن بیستم وجه مشخصهی کوردستان، همچون دولتهای عثمانی و قاجار که آن را احاطه کرده بودند، وجود کثرتی از هویتهای جمعی مادونِ ملی[3] (قبیلهای و خویشاوندی) و فراملی (مذهبی) و وفاداریهای سیاسی غیر متمرکز بود (حسنپور، 1992: 6؛ وان بروینسن، 1992: 6).[4] از این رو ، روایتهای ازلیگرایانه از ناسیونالیسم کوردی، دقیقا همان پدیدهای را مفروض میگیرند که قرار است توضیحاش دهند. بدین ترتیب، [این روایتها] بازتابی دقیق از خود ازلیگرایی هستند از این حیث که «غیر جامعهشناختی، غیر تحلیلی و فاقد محتوا (توخالی) هستند (الر و کوگلن، 1993: 183).
در مقابل، «مدرنیسم»، ملتها را به مثابهی محصولات فرعیِ ایدئولوژیکِ مدرنیته در نظر میگیرد (اندرسون، 2006؛ بروئی، 1993؛ گلنر، 1983). از اینرو، روایتهای مدرنیستی از ناسیونالیسم کوردی، واکنش کوردها به تمرکزگرایی امپراتوری عثمانی و [دودمان] قاجار در طول قرن نوزدهم و متعاقباً شکلگیری دولتهای ملی متمرکزِ ترکیه، ایران، عراق و سوریه در اوایل قرن بیستم را در کانون توضیح خود قرار میدهند (ازوغلو، 2004). اما [این روایتها] به ندرت فرضیات جامعهشناختی نظریههای مدرنیستی – که چارچوب تحلیلهایشان از مسئلەی کورد را شکل میدهد – را مورد بازخواست قرار میدهند (بنگرید به ولی a2003). چنین واکاوی انتقادی نشان میدهد که استنتاج این نظریهها از ناسیونالیسم و به تبع آن ملت، از الزامات عملی یا ایدئولوژیک سرمایهداری، صنعتیشدن یا تقسیمِ کارِ کارکردی (بروئلی، 1996؛ گلنر، 1983؛ هابزباوم، 2000) در تضاد با این واقعیت تجربی قرار دارد که در قریب به اکثریت موارد، [شکلگیری] ناسیونالیسم مقدم بر توسعهی سرمایهداری یا صنعتیشدن رخ داده است (بنگرید به بروئلی، 1993: 414-413). به بیانی دیگر، کمابیش همه ملتها در بسترهای اجتماعی شکل گرفتهاند که در آنها آنچه نظریههای مدرنیستی ناسیونالیسم دلیل بنیادین شکلگیری ملتها میدانند، غایب بوده است (متین، 2019: 2).
در این میان، «اتنو-سمبولیسم» دارایِ یک جایگاه فکری بینابینی میان نظریههای ازلیگرا و مدرنیسم است. این نظریه، ملت را به مثابەی بازپیکربندی مدرن اقوامِ کهن توسط ناسیونالیسم تلقی میکند (اسمیت، 1979؛ 1991). از این رو، به نظر میرسد این دیدگاه هم از گرایشِ ذاتگرایانهی ازلیگرایی و هم از گُسست میان نظریه و تاریخ که رویکردهای مدرنیستی را احاطه کرده است، اجتناب میکند. این رویکرد همچنین، «خلاء عاطفی ناشی از فروپاشی ازلیگرایی را پٌر میکند» (ماکسول و اسمیت، 2015: 784) و به این دلیل بسیاری از محققان و پژوهشگران کورد که با جنبش ملی کورد همدلی دارند آن را جذاب مییابند و آن را به تلویح یا به تصریح به کار میگیرند (برای مثال، قاسملو، 1988؛ حسن، 2013). در برخی روایتها، اتنوسمبولیسم با مدرنیسم ترکیب شده است (برای مثال، کوهیکمالی، 2003)، و در دیگر روایتها (برای مثال، باجلان، 2013؛ حسن، 2013؛ حسنپور، 1992؛ کوهیکمالی، 2003؛ رومانو، 2006) با نوعی دورهبندی مرحلهای[5] که از میروسلاو هروش[6] (1985) الهام گرفته شده، تلفیق میگردد. بسیاری از این روایتها با استناد به حماسۀ مم و زین، نوشتۀ احمد خانی در اواخر قرن هفدهم، وجود یک ناسیونالیسم کوردی زودهنگام – هرچند «فئودالی» (حسنپور، 1992؛ 2003) – را که [به لحاظ تاریخی] مقدم بر ناسیونالیسم اروپایی است مفروض میگیرند. اما سوگواری خانی برای عدمِ اتحاد سیاسی کوردها و مطالبهاش برای ظهور یک پادشاه واحد کورد، به طور یقین بیانگر یک برداشت دودمانی از حکومت است؛ شکلی از حکومت که زوال آن همگام با افولِ دین شالودهی امکانِ تصورِ ملت (اندرسون، 2006: 7) به مثابۀ یک «اجتماع انتزاعی»[7] (جیمز، 1996) متشکل از همبستگی افقی و برابریِ صوریِ تجسمیافته در حاکمیتِ مردمی[8] را فراهم آورد. این تناقضات در روایتهای اتنوسمبولیک از ناسیونالیسم کوردی، بازتاب دور باطل استدلالی این نظریه است که در آن «ناسیونالیسم»، «ملت» را از «گروههای قومیِ» از پیش موجود برمیسازد (اسمیت، 1991). این تلقیِ معیوب از نحوهی تشکیل ملت، پدیدهیِ «نیازمندِتوضیح»[9] (یعنی ناسیونالیسم) را به ابزار توضیح تبدیل کرده و پیشینهی کهن ملتها را به گروههای قومی به عنوان منشاء تاریخی ملتها نسبت میدهد و بدین ترتیب این دو را به شکلی غایتشناسانه به هم پیوند میدهد (ولی، 2003a؛ بنگرید به سلیمانی، 2016: 7). این امر باعث شده است که از اتنوسمبولیسم به عنوان «ازلیگرایی نرم» یاد شود (جویرمن، 2003: 28).
ما استدلال میکنیم که مشکلاتِ تحلیلیِ گریبانگیر نظریههای اصلی ناسیونالیسم و نسخههای کوردی آن، در نهایت ریشه در ناتوانی این نظریهها در توضیح ویژگی متمایز[10] ملت، یعنی همانا همزمانیِ مدرن بودن و دیرینگی آن دارد. این ابهام تاریخی به بهترین شکل در تعبیرِ مشهور تام نان[11] (1977) یعنی «ژانوس مدرن» به تصویر کشیده شده است. ملتها از نظر فرهنگی و جامعهشناختی مانندِ ژانوس هستند. نخست اینکه، آنها ایدهی مدرنِ حکمرانی را که ماهیتی مردمی، سرزمینی و غیر شخصی (حاکمیت مدرن) دارد با یک هویت جمعیِ دیرینه و از بُعد فرهنگی منسجم (هویت ملی) ترکیب میکنند. دوم، تقریباً تمام فرآیندهای ملتسازی در دولتهای خراجستان[12] آغاز شدهاند و در نتیجه فُرم سیاسیِ حاکمیتِ مدرن را با ساختارهای اجتماعی پیشامدرن ترکیب کردهاند. همین وضعیتِ تاریخیِ مبهم دوجانبه است که روایتهای موجود از ناسیونالیسم کوردی – و به تبع آن درباره جمهوری کوردستان – در توضیح آن ناتوانند چرا که نظریههای اصلی ناسیونالیسم – که روایتهای ناسیونالیسم کوردی مبتنی برآن هستند – خود در تبیینِ نظری ماهیت هیبریدی (دوگانه) ملت عاجزند. [دیدگاه] ازلیگرایی با انکار کامل ماهیت مدرن ملتها، پرسش [چراییِ همزمانی مدرنیته و دیرینگی] را در اساس کنار میگذارد. نظریههای مدرنیستی نیز مسئلهی دیرینگی ملت را به لحاظ تئوریک انکار میکنند، اما در بُعد تجربی با جنبههای ایدئولوژیکِ آن مواجه میشوند. در آن سو اتنوسمبولیسم با شک و تردید بر لبه نشسته است. این نظریه شکل ژانوسوار ملتها را در بستر زمان بسط میدهد و مدرن بودن و دیرینگی آنها را از نظر تجربی از هم جدا و از لحاظ تحلیلی متمایز میکند اما رابطهی آنها را از منظر جامعه شناختی بدونِ تبیین نظری رها میکند. در نتیجه، هیچ یک از نظریههای کلاسیک ناسیونالیسم قادر به توضیحی بسنده در مورد خصلت ژانوسوار ملت نیست.
با عنایت به این پیشنیهی فکری، مداخلهی ما لزوماٌ جنبۀ نظری پر رنگی دارد. ما استدلال میکنیم دشواریهای پیش روی نظریههای اصلی ناسیونالیسم ناشی از «درونمحوری» آنها است. درونمحوری بر این فرض استوار است که پدیدهها و پویاییهای درونی یک صورتبندی اجتماعی معین در تبیین پدیدههای درون آن صورتبندی اجتماعی از تقدم نظری و روششناختی برخوردارند (تنبروک، 1994؛ بنگرید به. رزنبرگ، 2006؛ متین، 2013: 9-5). درونمحوری یک هستیشناسی اجتماعی تکین را پیشفرض میگیرد که بهلحاظ نظری، بُعد بیناجوامعی تغییر تاریخی و در نتیجه وضعیت منتج از آن – یعنی هیبریدی بودن توسعهای را که خصلت ژانوس وار ملت یکی از نمونهای بارز آن است – را مبهم باقی میگذارد. این مسئله، هر سه رویکرد اصلی به ملتها و ناسیونالیسم را در بر میگیرد. ذاتگرایی [موجود] در ازلیگرایی با خصلتِ فی نفسه رابطهایِ شکلگیری و تکامل هویتهای جمعی مغایر است. از سوی دیگر، درونمحوریِ نظریههای مدرنیستی ناسیونالیسم، در جستجوی مبانیِ «عینی» ملتها در درون مرزهای ادعایی یا واقعیشان آشکار میگردد. این جستجو به دلیل وجود ماهیت پیشامدرنِ ساختارهای اجتماعی، که بیشتر ملتها از درون و به واسطه آنها ظهور کردهاند، ناگزیر با شکست مواجه میشود. و دور باطل استدلالی اتنوسمبولیسم مبنی بر اینکه ناسیونالیسمِ گروههای قومیِ کهن را از نظر سیاسی و نهادی به ملت ارتقا میدهد نتیجهیِ آن درونمحوریِ فکری است که از جامعه شناسیِ وبری به ارث برده است. «سنخهای آرمانیِ» وبر ساختارهایی «منطقی» (نه تاریخی) هستند که از طریق یک رویهیِ نظری شکل گرفتهاند که مستلزم انتساب انسجام درونی و خودمختاری به واحدهای مورد بررسی است (متین، 2013: 8-7). این امر زیربنای بازتولید ازلیگرایی از سوی اتنوسمبولیسم در سطح پیشینیِ گروههای اتنیکی و ناتوانیِ مرتبط با آن در ارائهیِ روایتی جامعهشناختی از دگرگونی تاریخی اقوام به ملت است.
در نتیجه، روایت بدیل ما از ناسیونالیسم کوردی مستلزم باز نظریه پردازی اولیه از ظهور و گسترش ملت بر مبنای نقد و کنار نهادن «درونمحوری» است. در اینجا ما از نظریه «توسعه ناموزون و مرکب» (UCD) بهره میگیریم. این نظریه مبتنی بر یک هستیشناسی اجتماعیِ متکثر[13] است که زیربنای برداشتی ذاتا تعاملی و چندخطی از دگرگونی اجتماعی-تاریخی را بنیان میگذارد (متین، 2007؛ روزنبرگ، 2006).[14] از این رو نشان میدهیم که چگونه فرآیندهای توسعه ناموزون و مرکب مستلزم برساخت متقابل سطح درونجوامعی (جایی که مبنای جامعه شناختی مدرن ملت وجود نداشت اما ناسیونالیسم ظهور کرد) و سطح بیناجوامعی (جایی که این شالودۀ جامعه شناختی مدرن از طریق تاثیرات میانجیگری ژئوپلتیکی حاضر بود) است. بنابراین، مدعای نظریِ این مقاله گرهِ خصلتِ ژانوسوار ملتها را میگشاید. این مقاله ظهور ناسیونالیسم را به عنوان یک ایدئولوژی و پراکسیس سیاسی که ریشه در اجتماعیتِ مدرن سرمایهداری دارد اما از طریق ساختارهای اجتماعی غیرمدرن مفصلبندی میشود را بازتبیین میکند. همانطور که نشان خواهیم داد ناسیونالیسم کوردی یک مورد مهم در این زمینه است.
استدلال ما دربرگیرندهی یک رفع (والایش)[15] فکری از دو روایت تأثیرگذار از ناسیونالیسم کوردی است که از سوی امیر حسنپور (1992؛ 2003) و عباس ولی (a,b2003؛ 2014) بسط یافتهاند. ما ایدهی دیالکتیک قدرت طبقاتی و قدرت سیاسی ارائه شده از سوی حسن پور و همچنین تشخیص ضمنیِ او از اهمیتِ علّی روابط بیناجوامعی در روایتش از خود-مقایسهگریِ[16] ناشی از وضعیت ژئوپلیتیکی کوردهای بی دولت با دولتهای غیر کورد پیرامون در منظومۀ حماسی مم و زین احمد خانی (1650–1707) را در استدلالِخود لحاظ میکنیم. اما روایتِ ما [بر خلافِ روایتِ حسنپور] از انتسابِ غیرتاریخیِ ناسیونالیسم یا ملت بودگی به کوردها در قرن شانزدهم اجتناب میورزد. همچنین استدلال ما ایدهی عباس ولی درباره دیالکتیکِ «حاکمیت » (ترکی، فارسی، عربی) و «بیدولتی» کورد را به عنوان دینامیسم کلیدی ناسیونالیسم کوردی در خود جای میدهد. اما از تنش بین جنبههای تحلیل پساساختارگرایانه و مارکسیستی در روایت ولی دوری میکند. این امر از طریق ادغام روایت سطح میانی ولی از ناسیونالیسم کوردی در روایتی گستردهتر و از حیث نظری صریحتر از شرایط فراگفتمانی، از نظر تاریخی خاص و از لحاظ بیناجوامعی فراتعین یافتهیِ[17] زمینههای حاکمیتِ مدرن (سرمایهداری) به عنوان وجه تمایز بنیادین ملت و ناسیونالیسم انجام میگردد.
ادامهی مقاله به دو بخش اصلی تقسیم شده است. در ابتدا، نظریەی توسعەی ناموزون و مرکب را معرفی میکنیم و نشان میدهیم چگونه بر درونمحوری غلبه میکند. این امر امکان نظریهپردازی منسجمی درباره ابهام تاریخی ملتها و ملیگراییها به عنوان نتیجۀ توسعۀ بیناجوامعی -نه درونی یا جهانیِ-مدرنیتهی سرمایهداری فراهم میکند.[18] در گام دوم و پایانی، ظهور و سقوط جمهوری کوردستان را در چارچوب نظری توسعەی ناموزون و مرکب بازآفرینی میکنیم. در نتیجه گیری، استدلال خود را به اجمال بازگو میکنیم و به طور خلاصه پیامدهای گستردهتر آن را مورد اشاره قرار میدهیم.
۲. فراسوی درونمحوری: توسعه ناموزون و مرکبِ ملت
همانطور که در بالا ذکر شد، درونمحوری محصول یک تلقی بهلحاظ هستیشناختی تکین از امر اجتماعی است (متین، 2013: 8؛ روزنبرگ، 2016: 140). از این رو ، غلبه بر آن مستلزم یک هستیشناسی اجتماعی متکثر در معنای همزیستی تعاملی جوامع متعدد است.[19] ایدهی «توسعهی ناموزون و مرکب» لئون تروتسکی دقیقاً بر چنین فرضی استوار است. این ایده از به رسمیت شناختن «ناموزون» بودنِ بنیادین واقعیت اجتماعی آغاز میشود (تروتسکی، 1985: 27). ناموزونی به لحاظ نظری، کثرت جوامع و تفاوت توسعهای را پیشفرض قرار میدهد. از درون اصلِ بنیادین ناموزونیِ بیناجوامعی، اصلِ دوم، یعنی «توسعهی مرکب» شکل میگیرد [که به تعبیر تروتسکی عبارتست از] «ترکیب مراحل مختلف سفر در یکدیگر، آمیزش گامهای مجزا که به ملغمهای از اشکال کهن با اشکال معاصرتر منجر میشود (تروتسکی، 1985: 27). شایان یادآوریست که این در هم آمیختگی همان درونمایهی تاریخی-اجتماعی ابهامِ تاریخی ملت، یعنی خصلتِ ژانوسوار آن است.
توسعهی مرکب به واسطه سه سازوکار کلیدی تحقق مییابد : «امتیاز عقب ماندگی تاریخی»[20] ، «تازیانهیِ ضرورت بیرونی»[21] و «جایگزینی»[22] (بنگرید به متین، 2013: 19-17).[23] امتیاز عقب ماندگی تاریخی «امکان، یا بهتر است بگوییم ضرورتِ، بهرهگیری از هر آنچه در دسترس است را پیش از موعد معینی فراهم میآورد و بدینسان، جهش از روی سلسله مراحل میانیِ [توسعهی تاریخی] را میسر میسازد» (تروتسکی، 1985: 27-26). «تازیانهیِ ضرورتِ بیرونی» دربرگیرندهی وضعیتهایِ به لحاظِ ژئوپولیتیکی شکل گرفتهیِ «مقایسهی اجباری»[24] (بارکر، 2006: 78) و «مدرنیزاسیون تدافعی»[25] است (بنگرید به متین، 2013: 57-56). همچنین، «جایگزینی» به وضعیتی در کشورهای عقبمانده اشاره دارد که دربرگیرندهی به کارگیری جایگزینهای مختلف بومی و خارجی به جای عاملیت، نهادها، ابزارها، مصالح یا روشهای فرآیندهای پیشین توسعه سرمایهداری است (متین، 2013: 19).
ناموزون و مرکب بودنِ ذاتیِ فرآیند تاریخی به این معناست که «توسعه» فرآیندی ذاتاً تعاملی و چندخطی است. از این رو، [مفهوم] توسعه ناموزون و مرکب – در سطح یک «انتزاع عام »[26] (روززنبرگ، 2006: 319) – بیانگر در همتنیدگی الگوهای توسعهی جوامع گوناگون به گونهایست که همزیستی تعاملی آنها، برسازنده موجودیت فردی هریک از آنهاست و بالعکس (متین، 2013: 17-16). بنابراین، این نظریه پیامدهایِ کلیدی کثرت جوامع، یعنی «تفاوت، همزیستی، تعامل، ترکیب و تغییرِ دیالکتیکی» را در بر میگیرد (روزنبرگ، 2016: 141-135).
در اینجا، توجه به تفاوت بنیادین میان نظریههای «توسعهی ناموزون و مرکب» و «توسعهی نامتوازن»[27] حائز اهمیت است. نظریه توسعهی نامتوازن، که تلویحا زیربنای برخی از نظریههای مدرنیستی ناسیونالیسم (برای مثال، گلنر، 1983؛ هابزباوم، 2000) را تشکیل میدهد، از پویاییهای درونی سرمایهداری استنتاج میشود. در نتیجه، نقشِ عِلّیِ کثرتِ جوامع (ناموزونی) و ملغمگی جامعه شناختی (ترکیب) را که در نظریەی توسعه ناموزون و مرکب محوریت دارند نادیده میگیرد.
توضیح بدیل ما برای ابهام تاریخی پدیدهی ملت که در چارچوب نظریەی توسعه ناموزون و مرکب صورتبندی شده است، مدرن بودن ملت را به شکل مدرنِ حاکمیتِ آن، یعنی «سُورینتی» یا «حاکمیت ملی»[28] گره میزند (اندرسون، 2006: 6؛ متین، 219)؛ «حاکمیت ملی» یا «سُورینتی» یعنی آن شکل مشخصا مدرن حکمرانی که ریشه در «انباشت بدوی»[29] به عنوان خاستگاه تاریخی سرمایهداری دارد (مارکس، 1990: 907-873). انباشت بدوی دو پیامد حیاتی و درهمتنیده داشت. نخست، با گسستن پیوندهای میانفردی پیشاسرمایهدارانه در قالب «اجتماع»[30]، فردِ انتزاعی[31] را از خلال برکندن اشخاص انضمامی و باز کاشتن آنها در روابط کالامحورِ «جامعه»[32] پدید آورد. انتزاعهای خشونتآمیزِ دخیل در این فرآیند هم امکان و هم ضرورت پیدایش «ملت» را در مقام یک «انتزاع انضمامی»[33] بازپیونددهنده فراهم ساختند. این بازپیونددهندگیِ ملت از خلالِ ارائهیِ برابری صوری[34]، هویتِ جمعی، کرامت فردی، همبستگی افقی و سرنوشت مشترک، جهان افسونزداییشده سرمایهداری[35] (وبر، 1970: 51) را باز افسونمند میکند (بنگرید به گرینفلد، 2012: 2).
پیامد دوم انباشت بدوی سیاستزدایی از روابط بلافصلِ انباشت بود که از خلالِ تبدیل استثمار به یک فرآیند قراردادی صورت گرفت که بر اساس آن استتثمارگر و استثمارشونده در جایگاه طرفهایی به لحاظ حقوقی برابر قرار مییابند. این امر مستلزم «جداییِ نهادیِ امر اقتصادی از امر سیاسی» بود (وود، 1981) وضعیتی که امکان شکلگیری دولتِ مدرن به مثابهی دولت سیاسی، انتزاعی و غیرشخصی را فراهم آورد (سِیِر به نقل از مارکس، 1991: 72). [ «دولتِ سیاسی» ناظر به وضعیتِ جدایی دولت مدرن ] از «بازار» به مثابهی عرصهیِ به اصطلاح خودمختارِ انباشت خصوصی و رقابتی است. این دو پیامد در دولتِ مدرن دارایِ سُورینتی (حاکمیت ملی) تجسم سیاسی مییابند، شکل تاریخیِ خاص دولت که واحد بنیادین نظم جهانی مدرن را تشکیل میدهد؛ نظمی که مشخصهی آن همزمانیِ سلسلهمراتب مادّی و آنارشیِ (فقدان سلسله مراتب) صوری (حقوقی) میان دولتهای مدرن است (روزنبرگ، 1994). دولت مدرنِ دارای سُورینتی )حاکمیتِ ملی(، همچنین شکلِ سیاسی متمایز تاریخیِ ملت محسوب میشود (متین، 2019).
با این حال، ظهور اولیه سرمایهداری در انگلستان، سرمایهداری انگلیسی را به «منطق تقدم تاریخی»[36] مجهز کرد. این وضعیت تکرار آن ترتیبِ تاریخی – که در آن توسعهیِ سرمایهداری پیش از تشکیل ملتِ دارای سُورینتی (حاکمیت ملی) رخ میدهد – را در جوامع دیگر منتفی کرد. این امر ناشی از آن بود که سرمایهداری انگلستان خود از دل فرآیندی پیچیده از توسعەی ناموزون و مرکب سر برآورده بود که در آن انباشت امپریالیستی و استعماری در خارج با انباشت بدوی در داخل [انگلستان] همزمان شده بود (نان، 1977؛ بنگرید به. آنیهواس و نیشانجی اوغلو، 2015). در واقع، مارکس غارتِ استعماری، بردهداری و استثمار مردمان غیراروپایی را به عنوان «لحظههای اصلی انباشت بدوی» تعریف میکند (مارکس، 1990: 915). این وضعیت، تکمیل سیاسی انقلاب بورژوایی انگلستان را به تعویق انداخت و بدین ترتیب، یک نظم سیاسی بنیان نهاد که همزمان هم نمایندگی محور [37] [دموکراتیک] بود و هم اشرافی[38] (نان، 1977: 246-241). این وضعیت همچنین یک نیاز استراتژیک برایِ کاهشِ تاکید بر شاخصهای قومی-زبانیِ هویت جمعی به نفع پررنگ شدن ایدههایِ انتزاعیتری همچون «رسالتِ متمدنسازی»، «بار مرد سفید» و «وفاداری به نهادها، نه یک ملت» ایجاد کرد (کوومار، 2000: 580، 591، 589). این پیامد دوم، توسط این واقعیت هم تقویت میشد که دولت بریتانیا حتی در قلمرو اصلی خود (متروپل) نیز، یک امپراتوری چندملیتی بود که سلسلهمراتب عملا موجود میان انگلیسیها، اسکاتلندیها، ایرلندیها و ولزیها را در بر میگرفت، [ وضعیتی که نیاز به عدم برجستهسازی تفاوتهای زبانی-فرهنگی در تعریف هویت ملی بریتانیای مدرن را تقویت میکرد]. این دو عامل، خصلتِ توسعهای منحصر به فردی به ملت امپراتوری بریتانیا اعطا کرد که امکان تکرارپذیری یا «الگوبرداری»[39] آن را ناممکن میساخت.
با این وجود، علیرغم پیکربندیِ منحصر به فرد و غیر قابل تکرار ترکیبِ حاکمیت مدرن و ناسیونالیسم امپریالیستیش، سرمایهداری بریتانیا فشار ژئوپلیتیکیِ فزاینده و مقاومتناپذیری را بر نظامهای سیاسی غیر سرمایهداری همزیست با خود، به ویژه فرانسه، اعمال میکرد. فرانسه با بسیج و سازماندهی جمعیت خود از طریق تمرکز سیاسی و فرهنگی به این فشار پاسخ داد. این امر در قانون نظام وظیفه (پدیده شهروند-سرباز)[40] و قوانین مدنی فرانسه انقلابی تجسم یافت. از این رو، جایگزین کردنِ ملت به مثابهی «جمع غیر شخصی» توسط فرانسهی انقلابی به جای «فرد انتزاعی»[41] سرمایهداری بریتانیا که ریشه در فرآیندهای انباشت بدوی داشت، به الگویی برای بقاء ژئوپلیتیکی در نظامهای سیاسی غیرسرمایهداری از ژاپن و روسیه گرفته تا امپراتوریهای عثمانی و قاجار بدل گشت. بنابراین، این دولتهایِ خراجستان از طریق ساختن ملتهایِ تکینِ از نظر فرهنگی و زبانی همگون به مقابله با فشارهای ژئوپلیتیکی و تعدی استعماری دولتهای اروپاییِ در حال مدرنیزاسیون برخاستند. این روند، مردمان درونِ قلمروِ این دولتهای غیرسرمایهداری که فرهنگ و زبانشان با فرهنگ و زبانی که «ملت» به اجبار بر شالودهیِ آنها ساخته شده بود متفاوت بود را در مسیر غیریت سازی و حذف قرار داد. این امر این مردمانِ [بیدولتِ] به زور «اقلیت شده»[42] را به سوی تخاصم با دولت-ملت تکینِ سوق داد. آنها [به وضعیت جدید فرودستی خود] با پروژههای ناسیونالیستی واکنش نشان دادند. ناسیونالیسم کوردی محصول همین فرآیند گستردهتر توسعه ناموزون و مرکب مدرنیتهی سرمایهداری در اوراسیا است.[43]
۳. توسعه ناموزون و مرکبِ جمهوری کوردستان
جمهوری کوردستان حاکمیت مدرن را با مناسبات اجتماعی پیشامدرن درهمآمیخت. این امر بازتابدهنده موقعیت استراتژیک روژههلات در کانون تلاقی فرآیندهای گستردهتر بینالمللی و منطقهایِ رقابت ژئوپلیتیک و توسعه سرمایهدارانه بود. برای ترسیم خطوط اصلی این فرآیند تعاملی، ما روایتِ بدیل خود از ظهور و سقوط این جمهوری را در سه بخش به هم پیوسته و مبتنی بر توالی ساختاری « توسعه ناموزون و مرکب»، یعنی ناموزونی ، ترکیب، و توسعه ارائه میدهیم.
ناموزونی: پیرامونیشدن توسعهای و آستانگی ژئوپلیتیکی
این بخش به تبیینِ پویاییهای متعدد و متمایز مکانی-زمانی میپردازد که تلاقی آنها در [منطقهیِ] موکریان، زمینۀ زایندهیِ جمهوری کوردستان به عنوان یک فُرم سیاسی ملغمهای را فراهم کرد. این جمهوری در ژانویه 1946 در شهر مهاباد، واقع در منطقه موکریان در روژههلات تأسیس شد. موکریان که در شمال غربی ایران واقع شده است، نوک شمالی روژههلات را تشکیل میدهد. این منطقه پس از نبرد چالدران در سال 1514 -که اغلب به عنوان اولین تقسیم کوردستان شناخته میشود- به تدریج تحت حاکمیت امپراتوری صفوی قرار گرفت. در طول «قرن طولانی نوزدهم»، کوردستان در کانون تلاقی سه بُردار ناموزونی واقع شده بود. نخستین بردار، محوری غربی-شرقی بود که از اروپای غربی تا غرب آسیا امتدا مییافت و ترسیم کنندهیِ آرایشِ به لحاظ زمانی-مکانی نامتقارن و پلکانیِ مدرنیزاسیون سیاسی و اقتصادی بود. در منتهیالیه شرقی این بُردار، دولتهای روسیه (شوروی)، عثمانی (ترکیه) و قاجار (ایرانی) قرار داشتند. دومین بُردار ناموزونی، یک فضای مرکز-پیرامون از توسعه نابرابر را در بر میگرفت که در آن مناطق کوردستانی در چارچوب اقتصادهای سیاسی کلانتر دولتهای حاکم بر آنها، پیرامونیسازی میشدند؛ دولتهایی که خود نیز به نواحی پیرامونی نظام جهانی مدرن تبدیل شده بودند. بُردار سوم ناموزونی شامل پویاییهای ژئوپلیتیکی ناشی از موقعیت [جغرافیایی] موکریان در نقطۀ تلاقی مرزهای ترکیه، روسیه و ایران بود. این ناموزونی چند بُرداری به گونهای استراتژیک اقتصاد سیاسی و پویاییهای توسعهای موکریان و به طور کلیتر کوردستان را شکل داد.
تا قبل از قرن نوزدهم، کوردستان تحتِ سلطهیِ مناسبات اجتماعی قبیلهای و نیمه فئودالی[44] قرار داشت و از نظر سیاسی در قالب امیرنشینهای نیمه مستقل سازمانیافته بود که تحت سیادت صوریِ یکی از دو امپراتوری عثمانی و یا صفوی (و بعدها قاجار) قرار داشتند (یادرگی، 2017: 65). رقابتِ ایدئولوژیک و ژئوپلیتیکِ مستمر میان این امپراتوریها به امیرنشینهای کورد این امکان را میداد تا از گزینەی تغییر وفاداری همچون اهرمی مؤثر برای کسب سطوحی از خودمختاری محلی استفاده کنند که به مراتب بالاتر از خودمختاری مناطق نزدیکتر به مراکز امپراتوری بود (همان، 71-70). این پیکربندی سیاسی غیرمتمرکز[45]، که ریشه در شیوه تولید خراجگزارانه[46] این امپراتوریها داشت، از اوایل قرن نوزدهم و تحت فشار تازیانۀ ضرورت بیرونی ناشی از انقلابهای صنعتی و سیاسی در بریتانیا و فرانسه دستخوش دگرگونیهای سریع شد. این انقلابها موازنه قوای از پیش موجود در اوراسیای غربی را به سود امپراتورهای اروپایی تغییر داده بودند، امپراتوریهایی که موفق شده بودند سمت و سوی روند «انباشتِ ژئوپلیتیکی»[47] (تشکه، 2003: 115-95؛ بنگرید به. مارکس، 1994: 491) امپراتورهای عثمانی و قاجار در اروپای مرکزی و شرقی و همچنین در قفقاز را متوقف و متعاقباً به نفع خود تغییر دهند. این بازآرایی ژئوپلیتیکی در حُکمِ تازیانۀ ضرورتِ بیرونی عمل کرد و امپراتورهای عثمانی و قاجار را بهسوی اجرای پروژههای «مدرنیزاسیونِ تدافعی» سوق داد (متین، 2013: 55). محور اصلی این فرایند، تمرکزگرایی سیاسی و اداری با هدف افزایش درآمدهای امپراتوری بود که برای نوسازی نظامی و بقای ژئوپلیتیکی وابسته به آن ضرورت داشت. مصداق عینی این وضعیت، پروژهی اصلاحات عثمانی تحت عنوان «تنظیمات» بود که برنامه اصلاحی «نظام جدید» قاجار نیز الگوبرداری محدودتری از آن محسوب میشد. یکی از قربانیان این اصلاحات، آخرین بقایای خودمختاری سیاسی کوردها بود که از اواسط قرن هفدهم و در پی انعقاد معاهدات صلح میان امپراتوریهای عثمانی و صفوی بهتدریج رو به تضعیف نهاده بود (یادرگی، 2017: 74).
فروپاشی امیرنشینهای کورد یک خلاء سیاسی برجای گذاشت. این وضعیت زمینهیِ مساعدی برای ظهور رهبران مذهبی فراهم کرد که به طور فزایندهای نقشِ میانجی در منازعات درونگروهی و بینگروهی ایفا میکردند. با توجه ماهیتِ فراطایفهای هویتهای مذهبی، رهبران مذهبی برجستهیِ کورد – به ویژه آنها که به طریقتهای تصوف مانند «نقشبندیه» – که از نظر سازمانی و ایدئولوژیک قدرتمند بودند – وابسته بودند دارای این گرایش و توانایی بودند که در مواجهه با قدرتهای خارجی و در جهت منافع جمعی کوردها – که در غیر این صورت بر اساس خطکشیهای قبیلهای و خویشاندی دچار تفرقه بودند – نقش رهبران سیاسی بالفعل را ایفا کنند . نمونهی بارز این ژئوپلیتیکیشدن رهبری مذهبی را میتوان در جنبش کوردی تحت رهبری شیخ عبیدالله در طی سالهای 1879-1880 دید. شیخ عبیدالله به عنوان رهبر «اتحادیهی کورد»[48] که بهتازگی تاسیس شده بود، میکوشید تا کوردستان عثمانی و قاجار را در قالب یک دولت واحد و مستقل کوردی تحت رهبری خود ادغام کند (جُوِیده، 2006: 80؛ سلیمانی، 2016). این قیام در بستری تاریخی به وقوع پیوست که از یک سو در داخل متاثر از پیامدهای اجتماعی-اقتصادی عصرِ تنظیمات [عثمانی] بود و از سوی دیگر، در عرصه خارجی تحت تاثیر پیامدهای ژئوپلیتیکی جنگ روسیه و عثمانی در سالهای 1877-1878 قرار داشت. مورد نخست، منطقهای ژاکوبنی[49] و سرمایهدارانه[50] را در هم میآمیخت، آمیزشی که در قوانین ارضی سالهای 1856-1867 و قوانین سربازگیری و تابعیت 1869 نمود یافته بود (دوزگون، 2017: 268-267). یورشِ حقوقیِ [پروژهیِ] تنظیمات به امتیازات فئودالی و قبیلهایِ موجود، پیامد ناخواستهیِ بُرّاتر شدنِ گفتمانی یک سوژگی سیاسی کوردی فراگیر را به همراه داشت. همچنین، جنگ روسیه و عثمانی –که طی آن عثمانیها هزاران کورد را مسلح کرده بودند – به شکل ژئوپلیتیکی پیامدهای سرزمینی و سیاسی ناشی از قدرتگیری ارامنه با حمایت روسیه در مرزهای شکنندهی میان امپراتوریهای روسیه ، عثمانی و قاجار را برای کوردها برجسته و ملموس ساخت. مادهیِ [51]61 معاهدهیِ برلین[52] در سال 1878، که امنیتِ منطقهای ارمنیها را در برابر چرکسها و کوردها تضمین میکرد، هراس کوردها از چیرگی ارمنیها در منطقه را تشدید کرد (جُوِیده، 2006: 83) و ضرورت تدوین یک استراتژی سیاسی فراطایفهای کوردی را برجسته ساخت.
خاستگاه قیام شیخ عبیدالله درون قلمرو عثمانی بود اما پیکان ژئوپلیتیکی آن به سرعت امپراتوری ضعیفتر قاجار را نشانه گرفت؛ امپراتوریای که اکثریت شیعهاش بسیج سیاسی علیه آن با توسل به فرقهگرایی سنی[53] را آسانتر میکرد. این قیام دیری نپایید و در پی ائتلافی عملا موجود میان عثمانیها و قاجارها (اتش، 2014: 754) که از پشتیبانی بریتانیا برخوردار بود، سرکوب شد. با این اوصاف، و به رغم گفتمان فرقهگرایانهی سنی که بر مبارزه شیخ عبیدالله برای دولتخواهی کوردی سایه افکنده بود، قیام او تاثیری عمیق بر منطقۀ موکریان برجای گذاشت، منطقهای که در آن «تنها شمار اندکی از طوایف تابع شیخ نبودند» (همان، 785). این قیام، بسترِ سیاسیِ رشد بعدی گفتمان ناسیونالیستی کورد را به دو طریق اصلی مهیا ساخت. نخست به طور مستقیم، از طریق صورتبندی و پیگیری طرحی صریح برای تشکیل دولتی فراگیر برای کوردها، هر چند مبتنی بر شکلی پیشامدرن و دودمانی از حاکمیت؛ و دوم، و بهطور غیرمستقیم، از طریق تسریع تلاشهای فیالحال جاری برای ترسیم قطعی مرز عثمانی-قاجار که به تثبیتِ بیشترِ حاکمیتِ مستقیم تهران بر مناطق مرزی کوردستان انجامید (همان، 744-743). این فرآیندِ تکهتکهسازی قلمرو اجتماعی کوردها میان عثمانی و ایران، احساسِ تقسیم سرزمینی را در میان کوردها تشدید کرد. این امر به نوبهیِ خود مستلزم پرورش یک پیشفرضِ منطقا مقدم بود مبنی بر اینکه کوردها دارای وحدت و تمایز فرهنگی هستند و کوردستان از مرزهای مکانی مشخصی برخوردار بوده است.
در همین بستر گستردهتر بود که اندیشه ناسیونالیستیِ کوردی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، همزمان و در واکنش به توسعهی ناموزون و مرکب ناسیونالیسمهای ترکی و ایرانی تکامل بیشتری یافت. در اواخر قرن نوزدهم، وضعیت نیمهاستعماری دولتهای عثمانی و قاجار تثبیت شده بود؛ وضعیتی که در قالب اداره دیون عمومی عثمانی[54] تحت حاکمیت اروپاییها (کیدر، 1987: 42-39) و همچنین واگذاری امتیازاتِ تجاری و اقتصادی دولت قاجار به سرمایهداران اروپایی –که به ضرر بورژوازی بازاری بومی [یا سنتی] تمام میشد – نمود پیدا کرده بود. استعمارِ اقتصادیِ نهادینهشده در دولتهای عثمانی و قاجار، اثر روانی ناشی از شکستهای نظامی پیشین در برابر امپراتوریهای اروپایی و از دستدادنهای سرزمینی متعاقب آن، که بر نخبگان فکری و سیاسی سایه افکنده بود، را وخیمتر کرد. این شرایط درهم تنیده منجر به شکلگیری نوعی «آگاهی از عقبماندگی»[55] (شیلیام، 2009: 7-6) در میانِ نخبگان عثمانی و قاجار شد و آنها را به تاملی انتقادی در مورد ریشههای ضعف ژئوپلیتیکی و عقبماندگی اجتماعی-اقتصادی نظامهای سیاسی خود و چگونگی غلبه بر آنها واداشت. در این راستا، آنها به طور فزآیندهای به راهبرد ژاکوبنی مدرنیزاسیون – چه در گونهی اصلی فرانسوی آن و چه در نسخههای تعدیلشدهی سیاسی آن در پروس، روسیه و ژاپن – متوسل شدند. نخبگان عثمانی و قاجار همچنین از تجربیات یکدیگر بهره بردند (تویلوغو، 2021). تأثیر فزایندهی فعالیتهای این نخبگان، بازآرایی بنیادین در مناسبات دولت-جامعه در جهت «پیشرفت» و «توسعه» بود. عنصر کلیدیِ این پروژهیِ بازآرایی، ملیسازی همزمان دولت و جامعه بود (مرعشی، 2008: 13-12). این فرایند شامل تمرکزگرایی سیاسی دولت و همگنسازی فرهنگی جامعه بود که به دولت-ملت نوظهور خصلت یک «دولتِ استعماری جانشین»[56] (مرعشی، 2014: 18) بخشید که همچون تازیانۀ ضرورت بیرونی بر کوردستان عمل میکرد. بنابراین، ناموزونی سهگانهیِ موکریان، هم پویاییهای توسعهای و هم مولفههای تاریخی، ایدئولوژیک و سیاسی لازم برای شکلگیری جمهوری کوردستان بهمثابه یک ژانوس سیاسی را فراهم آورد.
ترکیب: پیوندزدن حاکمیت ملی به جامعهای فئودالی
این بخش مسیر گستردهیِ فرآیند توسعهیِ مرکب را که ناشی از ناموزونی کوردستان بود و یک شکل دولتی مدرن، یعنی جمهوری کوردستان، را به یک بافت اجتماعی پیشامدرن، یعنی موکریانِ فئودالی، پیوند زد، ترسیم میکند. این فرآیند به صورت تعاملی توسط یک جایگزینی استراتژیک و مهم هدایت میشد که زیربنای هر دو پروژهی دولت-ملت سازی ایرانی و ترکی را تشکیل میداد. این جایگزینی همانا جانشینی «فرد انتزاعیِ» سرمایهداری انگلیسی با «جمعِ غیرِ شخصی» در قالب یک ملتِ ادعاییِ «ارگانیک» و «اصیل» مبتنی بر یک هویتِ فرهنگیِ واحد و همگن با تاریخی خطی بود که به عقبهاش به دوران کهن میرسید. به عبارت دیگر، نسخههای ترکی و ایرانی ناسیونالیسمِ قومی،[57] سیاسی سازیِ انقلاب فرانسه از پروژهیِ روشنگری را تقلید کردند که در آن مفهومِ مردمی با حقوق طبیعی جایگزین حکومتی سلسلهای با مشروعیت الهی شد (بیرکن، 1994: 134-133)[58]. اما در موارد ایران و عثمانی [برخلاف فرانسه] ، «مردم» – به مثابۀ سوژهی مدرنِ تاریخ و حاکمیت – از پیش وجود نداشت. در نتیجه، این مفهوم از سوی نخبگان ملیگرا پیرامونِ فرهنگها و زبانهای «ترکی» و «فارسی» تعریف و برساخته شد. این پروژهیِ سیاسی، فی نفسه[59] کوردها و سایر جوامع غیر ترک و غیر فارس را [از تعریفِ مردم به مثابه سوژهی حاکمیت] حذف کرد. در مورد ترکیه، این حذف در قالب انکار صریح موجودیت کوردها تجلی یافت. در مورد ناسیونالیسم ایرانی، این حذف شامل قرار دادن کوردها در پایینترین سطح سلسهمراتبِ فرهنگی نژادپرستانهای بود که در راس آن فرهنگ و زبان فارسی به عنوان هستهیِ هویت ملی ایرانی قرار داشت (بنگرید به. ضیاءابراهیمی، 2011). این تجربههایِ انکار گفتمانی و سیاسی و حذف از طریق شمول[60] کم و بیش بلافاصله منجر به مقاومت شبهناسیونالیستی اولیهی کوردها شد که به طور همزمان و در تعامل با ناسیونالیسم ترکی و ایرانی – و بعداً ناسیونالیسم عربی – ظهور و رُشد کرد. فوریتِ ظهور مقاومت شبهناسیونالیستی کوردها تا حدی ناشی از این واقعیت بود که خودمختاری واقعی کوردها تحت ساختار سیاسی غیر متمرکز پیشینِ امپراتوریهای عثمانی و قاجار در گذشتهای نه چندان دور قرار داشت و خاطرهی جمعی آن همچنان ملموس و زنده بود. اردلان، آخرین امیرنشین بزرگ کورد در قلمرو قاجار، تنها در اواخر دهۀ 1880م بود که خودمختاری خود – در نسبت با تهران – را از دست داد (باخش، 1981: 37).
مبادیِ اصلی این پیشملیگراییِ[61] درحالِ عروجِ کوردی، روزنامهها، احزاب سیاسی و تا حد کمتری، تولیدات هنری مدرن بودند. «کردستان» – اولین روزنامهکوردی – در سال 1897 در قاهره منتشر شد. همچنین، نخستین سازمان سیاسی کوردی، یعنی «انجمن تعالی و ترقی کورد»، در سال 1908م در استانبول تاسیس گردید (ایکیجی، 2021: 4). این پلتفرمها یک فضای گفتمانی سیاسی را پیرامون هویت متمایز کوردی و حقوق مربوط به آن برای روشنفکران کورد بنیان نهادند و از طریق تعاملاتِ فرامرزی بین روشنفکران و فعالان سیاسی کورد در بخشهای مختلف کوردستان بر مقیاس و تأثیر آن افزوده شد. این فرآیند زمینهای، بستر را برای تکوین متعاقب ناسیونالیسم کوردی بهمعنای دقیق و کامل آن فراهم کرد.
چندین حزب ناسیونالیست کوردی دیگر در قلمرو پیشین عثمانی، یعنی کردستان جنوبی (عراق)، تأسیس شدند.این منطقه در دروان قیمومیت بریتانیا (1932-1921) و بعدها در دروه پادشاهی ملک فیصل دوم (1958-1939)، از سطوح نسبتا بالاتری از آزادیهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی برخوردار بود. از جمله این تشکلها میتوان به حزب «هیوا» [امید] در سال 1935 و حزب «رزگاری کورد» [رهاییِ کورد] در سال 1945 اشاره کرد. حزب رزگاری کورد تحت تاثیر جناح کمونیستیاش مرسوم به «شورش» [انقلاب] به دنبال آن بود که «کوردستان بزرگ را متحد و آزاد سازد»، اصلاحاتِ فراگیر اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را به اجرا در آورد و با «امپربالیسم و ارتجاع مبارزه کند» (جُوَیده، 2006: 241). تئاتر مدرن نیز بستری نیرومند برای بیان هنری ناسیونالیسم کوردی فراهم کرد (رستمی، 2019). این گفتمان ناسیونالیستی مدرن، از طریق جریان پیوستهای از فعالان کورد و روزنامهها و نشریاتی همچون «گلاویژ» [مُرداد]، «ژیان» [زندگی] و «هاوار» [فریاد] به موکریان راه یافت (بنگرید به ملا عزت، 2001: 72). پیام این گفتمان با فضای فکری روشنفکران کورد در موکریان همسو بود؛ منطقهای که پیشتر در پی قیام اسماعیل آقا سمکو (1918–1922) از نظر سیاسی بهشدت برانگیخته شده بود.
جنبش سمکو از تلاقی فروپاشی اقتدار مرکزی در مناطق شمال غربی دولت قاجار در جریان جنگ جهانی اول و تأثیرات سیاسی گفتمان ناسیونالیسم کوردی در امپراتوری عثمانی که در برابر سیاستهای تمرکزگرایانه اواخر عثمانی و ترکهای جوان ظهور کرده بود، پدیدآمد (بنگرید به. سلیمانی، 2017؛ ولی، 2014: 12). جنبش سمکو، پروژهیِ سیاسی شیخ عبیدالله برای کوردستان را که چهل سال پیشتر مطرح شده بود، این بار در قالب گفتمانی آشکارا سکولارتر احیاء کرد. سمکو با کمک عبدالرزاق بدرخان، روزنامه کوردی «ڕۆژ کورد» (روزِ کورد) را منتشر کرد، مدارسی به زبان کوردی تأسیس نمود و سازمانهای سیاسیای همچون «کۆمەڵەی جیهاندانی» (انجمن شناخت جهان) و «کۆمەڵەی ئیستخلاسی کورد» (جمعیت رهایی کورد) را تأسیس نمود که به ترتیب در سالهای 1912 و 1913 در خوی و ارومیه بنیان نهاده شدند (گوهری، 2004: 22؛ حاجیآقایی، 2015: 316). بنابراین، قدرت سیاسی و نظامی سمکو نیز، همچون جنبش شبخ عبیدالله، بر نیروهای عشیرهای استوار بود. با این وجود، جنبش سمکو از این حیث اهمیت داشت که نخستین جنبش کوردی علیه تمرکزگرایی سیاسی در ایران بود و از همان ابتدا نشانههایی از سکولارشدن رهبری و گفتمان [سیاسی] را بروز میداد. درواقع، سید طه نهری، مشاور ارشد سمکو و نوه شیخ عبیدالله، در نامهای به مقامات ایرانی، مطالبهیِ خودحکمرانی کوردها را مشابه خواستههای ملیتهای اروپایی توصیف کرد.[62]
در همین حال، ایدههای بلشویکی از مرز گذشتند و به طور مستقیم یا به واسطهیِ آذربایجان به کوردستان رسیدند. گزارش شده است که قاضی محمد، رهبر آینده جمهوری کوردستان، در جریان جنگ جهانی اول با افسران بلشویک ارتش روسیه که مناطق شمال موکریان و آذربایحان را اشغال کرده بودد، در ارتباط بوده است (بازیار، 2020: 45-44). در پی انقلاب بلشویکی روسیه در سال 1917 و سپس تشکیل جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران در منطقۀ شمالی گیلان در سال 1920، گروهی رادیکال و ضد فئودالی با نام «حمه بلشویک»[63] که نام خود را از رهبرش اقتباس کرده بود، در سال 1937 در موکریان تشکیل شد (حسامی، 1996: 141) همچنین، «حزب آزادی کوردستان» در ژوئن 1938 در موکریان اعلام موجودیت کرد (بازیار، 2020: 53). اعضای این سازمانهای سیاسی، هر چند نه منحصراً، اما عمدتاً از قشر اجتماعی کوچکی متشکل از کوردهای تحصیلکرده و خرده بورژوازی شهری برخاسته بودند. با این وجود، ظهور این سازمانها نویدبخش جایگزینی تدریجی شخصیتهای عشیرهای و مذهبی با روشنفکران نوظهور و خرده بورژوازی شهری به عنوان اقشار اجتماعی پیشرو در جنبشهای سیاسی کوردستان بود. این روند مناقشهآمیز تا اواسط دهۀ 1960 تا حد زیادی تکمیل شد.
بدینترتیب، تا اواخر دهۀ 1930، ناموزونیِ چندوجهی در موکریان به ترکیب ایدههای ناسیونالیستی و کمونیستی در قالبی عمدتاً چپگرایانه از ناسیونالیسم کوردی انجامیده بود؛ ناسیونالیسمی که در پی تحقق حاکمیت کورد در کوردستان بزرگ بود. این گرایشِ چپگرای ناسیونالیسم کوردی، محافظهکاری مذهبی، قبیلهگرایی و فئودالیسم را به مثابهی سرچشمههای عقبماندگی اجتماعی-اقتصادی و فرودستی سیاسی کوردها بهچالش میکشید (کریمی، 2008). نمودِ سازمانی این ناسیونالیسمِ چپگرا در «جمعیت احیای کوردستان» – که در کوردی «کۆمەڵەی ژیانەوەی کوردستان» نامیده میشد و بیشتر با عنوان «کومله.ژ.ک.» شناخته میشد – تجلی یافت. این سازمان نشریهی تاثیرگذارِ جنبش ملیگرایانهیِ کورد، یعنی «نیشتمان» (میهن)، را منتشر میکرد.[64] کومله ژ.ک در سال 1942م و پس از اشغال ایران از سوی بریتانیا و شوروی در سال 1941 تأسیس شد. با اشغال ایران رضا شاه پهلوی از قدرت عزل شد و در پی آن اقتدار دولت مرکزی در کوردستان فروپاشید. کومله ژ.ک همچنین شعبههایی در ههولیر (اربیل) و سلیمانیه در کوردستان عراق (صالح بهنقل از شاپسندی، 2007: 2) و چندین شهر ایران (هورامی، 2008: 120) تأسیس کرد. جهتگیری رادیکال و مدرنیستی کومله ژ.ک در ترکیب اعضای آن بازتاب یافته بود؛ اعضایی که عمدتا از روشنفکران، بازرگانان، خرده بورژوازی شهری و کارمندان دستگاه بوروکراتیک دولت مرکزی در کوردستان تشکیل میشدند (ملاعزت، 2001: 80-76؛ گوهری، 2004: 40-30). حتی در آغاز، کومله ژ.ک سیاستی صریح برای محرومکردن روسای قبایل، مالکانِ فئودال و چهرههای مذهبی از عضویت اتخاذ کرد. اما هنگامی که در سال 1945 این سازمان از فعالیتهای مخفیانه خود دست کشید و فعالیت علنی خود را آغاز کرد، این محدودیتهای عضویت تعدیل شدند.
تغییر خط مشی کومله ژ.ک نتیجهی یک معضلِ بنیادین بود که توسعه ناموزون و مرکبِ کوردستان پیش روی ناسیونالیسم نوظهور کوردی قرار داده بود. این معضل عبارت از این بود که چگونه میتوان در یک بستر اجتماعی پیشاملی، به بسیج ملی پرداخت. این معضل به حزب جانشین کومله ژ.ک، یعنی حزب دموکرات کردستان (KDP/حدک)[65] که در 24 اکتبر 1945 در مهاباد تأسیس شد، به ارث رسید.[66] برنامه سیاسی حدک کوششی برای ارائهیِ یک راه حل محافظهکارانه برای این معضل بود. این حزب به جای آنکه از طریق سیاست بازتوزیع زمین – به منزلهیِ جایگزینی برای «انباشت بدوی» – در پی بسیج مستقیم دهقانان برآید، با مالکان فئودال و سران عشایر متحد شد؛ نیروهایی که زیربنای سیاسی و نظامی پروژهی ناسیونالیسم کوردی را تشکیل میدادند که در جمهوری کوردستان تجسمیافته بود. با این کار، حدک از تحقق جامعهشناختی تمامعیار جمهوری به عنوان شکلی مشخصاٌ مدرن از حاکمیت اجتناب کرد یا دست کم آن را به تعویق انداخت. به عبارت دیگر، در غیاب «افراد انتزاعی» برآمده از مناسبات سرمایهداری – یعنی سوژههای مدرنِ ملتبودگی – جمهوری ناگزیر به «اشخاص انضمامی» متعلق به مناسبات اجتماعی پیشاسرمایهداری متکی شدکه وفاداری سیاسی و هویت جمعیشان، بنابه تعریف، مادونِ ملی بود و به هرگونه فراخوان مستقیمِ گفتمان ناسیونالیسم کوردی بیاعتنا.[67] مسیرِ جلب حمایت این نیروها از مسیر حاکمان مستقیم و بیواسطهشان، یعنی روسای قبایل و مالکان فئودال، میگذشت که هم بر منابع مادی و هم نیروی انسانیای تسلط داشتند که حدک و جمهوری بهشدت به آن نیازمند بودند. بیان ایدئولوژیک این وضعیت، تصوری کور-طبقاتی[68] و آشکارا ازلیگرا از ملت کورد بود که بر ویژگیهای فرهنگی و زبانیِ دیرینه، اگر نه فرازمانیِ، کوردها استوار میشد. از این رو، روزنامهیِ کوردستان، ارگان رسمی حدک و جمهوری، اظهار داشت که «ملت کورد از زمانهایِ بسیار دور در امواجِ مراحلِ تکامل بشری مشارکت داشته و متناسب با آن تکامل یافته است» (بازنشرشده در صالح و صالح، 2007: 255).
این خود-فرودستسازی نخبگان ملیگرا در برابر قدرت و منافع پیشا-ملی در این واقعیت تجلی یافت که از 73 نفر امضاءکننده اعلامیهیِ تأسیس حدک 44 نفر از زمینداران بزرگ یا سران قبایل، و سه نفر از چهرههای مذهبی بودند. اکثریت 26 امضاءکنندهی باقیمانده نیز دارایِ خاستگاههای بورژوایی یا خرده بورژوایی بودند. با این حال، رهبر حزب، قاضی محمد، یک وکیل شهرنشین بود (بنگرید به. بازیار، 421-420). مالکانِ زمین وابسته به ساختارهای قبیلهای و فئودالی به دو دلیل بنیادین به آرمان جمهوری پیوسته بودند: بازپسگیری قدرت سیاسیای که مدرنیزاسیون استبدادی رضاشاه آن را تضعیف کرده بود، و جلوگیری از ادغام اداری موکریان در حکومت ملی آذربایجان که در تبریز مستقر و تحت رهبری کمونیستها بود؛ ادغامی که شوروی خواهانش بود. سیاستهای رادیکالِ اجتماعی-اقتصادی این حکومت (رُسّو، 1956: 19) موجب هراس طبقات ممتاز کورد بود. در نتیجه، مادهیِ نخست اعلامیهیِ تأسیس حدک خواستار آن بود که «ملت کورد در ایران باید در اداره امور خود آزاد باشد و در چارچوب مرزهای ایران از خودمختاری برخوردار شود»[69] (بازیار، 2020: 88). سلطهی سیاسی طبقات زمیندارِ فئودالی-قبیلهای در داخلِ حدک و جمهوری کوردستان، در ماهیتِ مبهم و محافظهکارانهیِ سیاست ارضی حدک نیز آشکار بود. مادهی پنجم اعلامیه تأسیس حدک مقرر میکرد که «باید میان مالکان زمین و رعایا مصالحهای حاصل شود که آینده هر دو طرف را تضمین کند» (همان، 2020: 88).
خاستگاه طبقاتی رهبران جمهوری و جهتگیری اجتماعی-اقتصادی محافظهکارانهی آن، نشاندهندهی تناقض راهبردی ناسیونالیسم اولیه کوردی بود. این تناقض عبارت از این بود که ناسیونالیسم کوردی در یک بستر جامعهشناختی پیشاسرمایهداری پدید آمده بود؛ بستری که [برای شکلگیری] «ملت» به مثابهیِ اجتماع انتزاعی متشکل از افراد به لحاظ حقوقی برابر –که مشخصۀ بارز مناسبات اجتماعی سرمایهداری است – نامساعد بود. از این نظر، ناسیونالیسم کوردی به دشمنان خود، یعنی ناسیونالیسمهای ایرانی و ترکی (و بعدها عربی)، شباهت داشت. با این حال، ناسیونالیسم کوردی فاقد منابع سیاسی، اقتصادی، نظامی و دیپلماتیک حیاتیای بود که یک دولت از پیش موجود در اختیار ملیگرایان ایرانی و تُرک برای پیشبُردِ پروژههای دولت-ملتسازیخود قرار داده بود. بنابراین، توسعهی مرکب جمهوری کوردستان با یک محدودیت ساختاری در درون خود همراه بود که در چارچوب منابع توسعهای موکریان، غلبه بر آن ناممکن بود. همان شرایطی که امکان ظهور جمهوری را فراهم کرده بودند پیشاپیش استمرار و دوام آن را نیز ناممکن ساخته بودند.
توسعه: پیروزی در شکست
این بخش پایانی، شرخ مختصری از نتایج سیاسی متوازیالاضلاع نیروهای تاریخی ناهمزمانی است که [وضعیتِ] آستانگیِ توسعهای موکریان آنها را به هم پیوند داده بود. جمهوری کوردستان، علیرغم تناقضهای درونیاش، به لطف حضور نظامی شوروی در شمال ایران، نزدیک به یک سال خودحکمرانی رسمی کوردی را اعمال کرد؛ حضوری که عملا از جمهوری در برابر ارتش برتر دولت مرکزی در تهران محافظت میکرد. اما منابع پیشامدرنی که جمهوری از نظر ساختاری بر آن متکی بود ، مانع از آن شد که دستورکار ملیگرایانهی مدرن آن فراتر از اصلاحات فرهنگی و آموزشی توسعه یابد. در بُعد نظامی، جمهوری بر نیروهای نظامیِ عشایری – از جمله نیروهای ملا مصطفی بارزانی که بعد از تهاجم نظامی ارتش عراق در تابستان 1945م به موکریان پناه برده بودند – استوار بود (ایگلتون، 1963: 92-91). در واقع، جمهوری نهتنها برای مقاومت در برابر دولت مرکزی، بلکه برای مقابله با قبایل و مالکانی که از کاهشِ درآمدهایشان از محل فروش تنباکو به دولت مرکزی در تهران خشمگین بودند و مخالف جمهوری بودند نیز به نیروهای نظامیِ عشایرِ وفادار به جمهوری متکی بود. در عینِ حال، نیروهای عشایری از پذیرش رهبری سیاسی قاضی محمد، بهعنوان یک روشنفکر، که «از طریق سازوکارهای نسبتا نامتعارفِ تشکیلات حزبی و پشتیبانی جمعیت شهری» به قدرت رسیده بود، اکراه داشتند (جویده، 2006: 259-258).
در چنین شرایطی، پروژهیِ ملیگرایانهی جمهوری برای مدرنیزاسیون و تمرکزگرایی نظامی، فرهنگی و اداری، ناگزیر به نظام مالیاتگیری روی آورد. درواقع، روزنامه کوردستان، ارگان رسمی جمهوری، مالیاتستانی را «روح ملت» توصیف میکرد (بازنشرشده در صالح و صالح، 2007: 25). اما مالیاتها به طور مستقیم از سوی عشایر حامیِ جمهوری جمعآوری میشد؛ عشایری که هیچ رغبتی به تقسیم آن با جمهوری نداشتند. آنها همچنین سکولاریزاسیون و عقلانیسازی اداری و سیاسیای را که قرار بود مالیاتگیری متمرکز منابع مالی آن را تأمین کند، تهدیدی علیه اقتدار سنتی خود میدانستند. این موضوع، زمینهساز خصومت رهبران قبایل منگور، مامش، دهبوکری با جمهوری بود؛ خصومتی که دولت مرکزی در تهران از آن برای تضعیف و در نهایت نابودی جمهوری به طور کامل بهره برد (ملاعزت، 2001: 311).
استراتژی دیگری که جمهوری در تلاش برای دورزدن اقتصادی زمینداران فئودال و سران قبایل دنبال میکرد، ترویج تجارت و کشاورزی بود. یک گام اساسی در این مسیر، تاسیس «شرکت ترقی کردستان» با کمک چند تن از بازرگانان مهاباد بود. هدف از این طرح، تسهیل صادرات تنباکو، پنبه و کتیرا به اتحاد جماهیر شوروی و واردات کالاهای صنعتی از آنجا بود (سردشتی، 2011: 149). اما موکریان زیرساختهای لجستیکی مستقلی برای تجارتِ مستقیم با اتحاد جماهیر شوروی در اختیار نداشت. دشواری دیگر این بود که اتحاد جماهیر شوروی اصرار داشت تعاملات خود با جمهوری کوردستان را از طریق حکومت ملی آذربایجان انجام دهد. بدین ترتیب، جمهوری در کوتاه مدت همچنان وابستگیِ عمیقی به حکومت ملی آذربایجان، مستقر در تبریز، داشت (ملاعزت، 2001: 350). علاوه بر این، حکومتهای کوردستان و آذربایجان بر سر مالکیت سرزمینی شهرهای ماکو، سلماس، ارومیه و میاندوآب اختلاف داشتند. وابستگی اقتصادی جمهوری به تبریز، توانِ سیاسی آن را در رویارویی با ادعاهای ارضی آذربایجان که از حمایتِ ضمنی شوروی برخوردار بود، تضعیف میکرد.
از این رو، جمهوری کوردستان اساساً یک پروژهی ملیگرایانهیِ نخبهمحور باقی ماند. این جمهوری در غیاب افراد انتزاعی کورد به عنوان مبنای اجتماعی حاکمیتِ مدرنِ خود پدید آمده بود. این وضعیت نتیجهیِ مستقیمِ توسعهی ناموزون و مرکبِ کوردستان بود که به جمهوری شکل سیاسی نیرومندی از امتیاز عقبماندگی تاریخی بخشیده بود. با این حال، همین شرایط متناقض، پاشنه آشیل سیاسی جمهوری نیز بود زیرا جمهوری را ناگزیر میکرد به نیروهای پیشاسرمایهداریِ متشکل از مالکانِ فئودال و سران عشایر متکی بماند؛ نیروهایی که بازتولید اجتماعیشان به روابط اجتماعی رسما سلسلۀ مراتبی وابسته بود؛ روابطی که با روابط رسما افقیِ همبستگی –که از عناصر محوری پدیدهیِ مدرنِ ملت بهشمار میروند – ناسازگار بود. بنابراین، جمهوری از اساس در برابر شوکهای خارجی آسیب پذیر بود.
این شکنندگی جمهوری بهطرزی مرگبار زمانی آشکار شد که اتحاد جماهیر شوروی نیروهای خود از شمال ایران را در فاصله آوریل تا می 1946 خارج کرد. دلایل فوریِ این عقبنشینیِ شوروی فشار دیپلماتیک آمریکا در سازمان ملل متحد و تسلیم رهبران شوروی به وسوسهی پذیرش پیشنهاد ایران مبنی بر تأسیس یک شرکت مشترکِ نفتیِ شوروی-ایرانی[70] – وعدهای که البته هرگز عملی نشد – بود. در دسامبر 1946، ارتش ایران نیروهای آذربایجان را شکست داد و حکومت ملی آذربایجان را در تبریز نابود کرد. قاضی محمد برای تسلیم مسالمت آمیز خود و مهاباد با ارتش ایران وارد مذاکره شد. در مقابل، قرار بود نیروهای ایرانی به جان و مال مردم کورد احترام بگذارند. یک توافق غیر رسمی حاصل شد. در اواسط دسامبر 1946، نیروهای ایرانی وارد مهاباد شدند. مدت کوتاهی پس از آن، قاضی محمد، برادرش صدر قاضی و پسر عمویش سیف قاضی دستگیر شدند. آنها پس از محاکمه در یک دادگاه نظامی مخفی، در 31 مارس 1947 در میدان مرکزی مهاباد، «چوارچرا» (چهار چراغ]، به درآویخته شدند. بدین ترتیب، جمهوری کوردستان به پایان رسید. این جمهوری به یکی از نخستن قربانیانِ جنگِ سرد و نظم جهانی دو قطبیِ درحال شکلگیری تبدیل شد. با این حال، این واقعه مصداقِ پدیدهی پیروزی در شکست بود، زیرا خاطرهی جمعی برخاسته از ظهور و سقوط جمهوری، بلافاصله به یک محرک سیاسی و نمادینِ تأثیرگذار برای ناسیونالیسم کوردی تبدیل شد، نقشی که همچنان ایفا میکند؛ ناسیونالیسم کوردیی که همگام با گسترش مناسبات اجتماعی سرمایهداری در کوردستان، از حیث شتاب و نفوذ رشد کرده است (متین، 2020). در نتیجه، ظهور و سقوط جمهوری کوردستان را باید یک نقطه گرهگاهی و استراتژیک در تاریخ ناسیونالیسم کوردی تلقی کرد؛ گرهگاهی که تبارشناسی ایدئولوژیک و انسجام گفتمانی لازم را برای در شکلدهی به تخیلِ سیاسی کورد فراهم میآورد.
۴. نتیجه گیری
چگونه جمهوری کوردستان به مثابهیِ شکلی مدرن از دولت ملی میتواند در یک بستر اجتماعی-اقتصادی پیشامدرن ظهور کند؟ ما استدلال کردهایم که پرداختن به این پرسش مستلزم راهحلی برای مسئلۀ اساسی «درونمحوری » در نظریههای اصلی ناسیونالیسم است که شالودهی روایتهای موجود از ناسیونالیسم کوردی را شکل میدهد. درونمحوری، بُعد تعاملی توسعهیِ اجتماعی، از جمله شکلگیری ملت و ملیگرایی، را میپوشاند، و از این رو، در تبیین خصلتِ ژانوسوار ملت، یعنی ترکیب ویژگیهای مدرن و پیشامدرن، ناتوان است. ما نشان دادهایم نظریهیِ توسعه ناموزون و مرکب به پشتوانهیِ هستیشناسی اجتماعی متکثر خود، بر درونمحوری غلبه میکند و امکان بازنظریهپردازی ملت را به عنوان اجتماعی انتزاعی فراهم میآورد؛ اجتماعی که مدرن بودنِ آن در شکل سیاسی حاکمیت سرمایهداری (سُورینتی) نهفته است که خود در یک شکل انتزاعی و غیرشخصی از دولت تجسم مییابد. این شکل مدرن از حاکمیت مبتنی بر فرد انتزاعی است که توسط توسعه سرمایهداری ایجاد شده و نخستین شکلِ نظامند آن در انگلستان رخ داده است.
با این حال، فشارهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ناشی از ظهور سرمایهداری انگلیسی، مانع از تکرار خطی تجربهیِ تاریخی انگلستان از توسعه سرمایهداری و حاکمیت مدرن (سُورینتی) شد. تحت تازیانۀ ضرورت بیرونیِ سرمایهداری انگلیسی، کشورهای غیرسرمایهداری پروژههای خودنوسازی تدافعی از بالا به پایین را آغاز کردند که شامل واردات گزینشی و «جایگزینیِ» اشکال و محصولات سرمایهداری با مصالح بومی و غیرسرمایهداری بود. این فرآیند، اشکال اجتماعی-سیاسی ترکیبی خلق کرد که نه با ارجاع به سرمایهداری و نه در چارچوب بسترهای پیشاسرمایهداری از قبل موجود، قابل توضیحند. مهمترین مصداق این فرآیندِ دیالکتیکی، «ژاکوبنیسم» فرانسوی بود (دوزگون، 2017؛ بنگرید به. شیلیام، 2009). ژاکوبنیسم برابریِ رسمی شهروندانی را که به صورت جمعی سوژه حاکمیتِ مدرن را بهعنوان ویژگیِ انحصاری «ملت» تشکیل میدادند، ازنظر سیاسی تدوین کرد. برخلاف ملتِ امپراتوری بریتانیا که متکی بر فرد انتزاعی برآمده از فرآیند پیشینِ انباشت بدوی بود ، شکل فرانسوی ملت به عنوان یک «جمع غیر شخصی» شکل گرفت که از نظر سیاسی در ساحت قانون ساخته شده و بر اساس یک فرهنگ واحد تعریف میشد. این بازتعریف ژئوپلیتیکی حاکمیت سرمایهداری حول یک فرهنگ [و زبان] واحد نیاز به تولید پیشین فرد انتزاعی از طریق دگرگونی بنیادین روابط مالکیت غیرسرمایهداری – که میتوانست به طور مهلکی قدرت مسلط نخبگان حاکمان پیشاسرمایهداری را تضعیف کند – منتفی کرد. از این رو ، [این بازتعریف] یک شکل ملی ایجاد کرد که برخلاف ملت امپراتوری بریتانیا «مدولار» بود، یعنی « قابل پیوند خوردن … به طیف وسیعی از بسترهای اجتماعی، و ادغام کردن و ادغام شدن با طیف گستردهای از منظومههای سیاسی و ایدئولوژیک» (آندرسون، 2006: 4). در این رابطه مهمترین نکته این است که برساختن ملت و دولت-ملت از بالا و بر اساس یک فرهنگ و زبان واحد در زمینههای چندفرهنگی، مستلزم تشکیل «اقلیتهای» فرودست (ممدانی، 2020) بود که پروژههای ملیگرایانهیِ خود را آغاز کردند. مورد کوردها، یکی از نمونههای مهم تاریخی و بینالمللی شاخص این فرآیند گستردهتر توسعهیِ ناموزون و مرکب است.
به طور مشخصتر، ما استدلال کردهایم که توسعهی سیاست ناسیونالیستی کوردی در منطقه موکریانِ روژههلات و تأسیس جمهوری کوردستان در مهاباد نتیجه وضعیت آستانگی ژئوپلیتیکی و توسعهای شدید موکریان بود. موکریان که در تقاطع دگرگونی تعاملی امپراتوریهای روسیه، عثمانی و قاجار به دولتهای مدرن قرار داشت، بهویژه پذیرایِ دینامیسمهای ترکیبی توسعهیِ ناموزون و مرکب بود. این شرایط، زمینهساز تلاقی سه جریان اصلی سیاسی و ایدئولوژیک در موکریان بود: سیاست استقلالطلبی کورد در امپراتوری عثمانی (عراق و ترکیه بعد از جنگ جهانی اول) که در تعامل با ژاکوبنیسم تُرکی، کمونیسم روسی و ناسیونالیسم قومی ایرانیِ فارسمحور توسعه یافت. مقاومت در برابر ناسیونالیسم قومی ایرانیِ فارسمحور، ناسیونالیسم کوردی در ایران را از نظر سیاسی تقویت کرد. بنابراین، مانند مورد فرانسه و پروژههای ناسیونالیستی ترکی، ایرانی و عربی که مُحرکِ بلافصلِ آن بودند، ناسیونالیسم کوردی نیز یک ژانوس مدرن بود. این پدیده در چارچوب و از طریق فرآیند گستردهتری از توسعهیِ ناموزون و مرکب پدیدار شد که محور اصلی آن تولید پدیدههای ترکیبیِ متناقض است که اشکال مدرن و پیشامدرن را با هم درمیآمیزند. جمهوری کوردستان در سال 1946، اولین تجلی نهادینِ این فرآیند بود.
استدلال ما پیامدهای گستردهتری نیز دارد. این [استدلال]، دامنۀ تبیینی توسعهیِ ناموزون و مرکب را به مطالعاتِ ناسیونالیسم گسترش داده و نشان میدهد که چگونه پیشفرض بنیادین رشتهی روابط بین الملل، یعنی «کثرت جوامع» (روزنبرگ، 2006، 2016) میتواند پرتوی تازه بر محدودیتهای تحلیلیِ نظریههای کلاسیک و رایج ناسیونالیسم بیفکند. بدین سان، [این رویکرد] همچنین به احیایِ مباحثاتِ نظری پیرامونِ پرسشِ بنیادین مطالعات ناسیونالیسم، یعنی پیدایش ملتها، کمک میکند؛ موضوعی که در سالهای اخیر تحتالشعاع تمرکز بر جنبههایِ [فرعیِ پدیدهی ملت و ملیگرایی] همچون برساخت گفتمانی (برای مثال، وداک، 2009)، بازتولید پرفورماتیو (بیلیج، 1995) و ابعاد «جنسیتی» و « نژادیِ» (برای مثال، مولهولاند و دیگران، 2018؛ ناگل، 2003) ملیگرایی قرار گرفته است. افزون بر این، بهرهگیری استدلال ما از تجربهی تاریخی مردمان غیرغربی برای بازنظریهپردازی مفهوم ملت، به استعمارزدایی از مطالعات منطقهای نیز کمک میکند؛ حوزهای دانشگاهی که به طور سنتی مصرفکنندهیِ نظریههای اروپامحور بوده است که بر پایه تعمیمِ نادرست تجربیات اروپایی بنا شدهاند. و در پایان، استدلال ما به درک بهتر درهم تنیدگی تاریخی سرمایه-دولت-ملت در قالبِ «گره بورومهای»[71] (کاراتانی، 2014:27) نیز کمک میکند و از این طریق، به پیشرفت نظری جامعهشناسی تاریخی بینالمللیِ مدرنیتهی سرمایهدارانه و نیز مواجهه با چالشهای پیش روی پروژههای ضدهژمونیک که بهدنبال جهانی پساسرمایهدارانه و پساملیگرایانه هستند یاری میرساند.
منبع مقاله به زبان انگلیسی:
Matin, K., & Mahmoudi, J. (2023). The Kurdish Janus: The intersocietal construction of nations. Nations and Nationalism, 29(2), 718–733. https://doi.org/10.1111/nana.12932
منابع و پانویس ها:
Anderson, B. (2006) Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism (revised ed.) (London: Verso).
Anievas, A. and Nişancıoğlu, K. (2015) How the West Came to Rule: The Geopolitical Origins of Capitalism (London: Pluto).
Armstrong, J. (1982) Nations Before Nationalism (Chapel Hill: University of North Carolina).
Ateş, S. (2014) ‘In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81’, Iranian Studies, 47(5): 735-798.
Bajalan, D. R. (2013) ‘Early Kurdish ‘Nationalists’ and the Emergence of Modern Kurdish Identity Politics: 1851 to 190, in Fevzi Bilgin and Ali Sarihan (eds.) Understanding Turkey’s Kurdish Question, (Lanham, MD: Lexington), pp. 3-28.
Bakhash, S. (1981) ‘Center-Periphery Relations in Nineteenth-Century Iran’, Iranian Studies, 14(1/2): 29-51.
Barker, C. (2006) ‘Beyond Trotsky: extending combined and uneven development’ in Bill Dunn and Hugo Radice (eds) 100 Years of Permanent Revolution: Results and Prospects (London: Pluto)
Bazyar, S. (2020) The Impact of Leftist Thought on Political Movement in Eastern Kurdistan (Erbil: Rojhelat) [Kurdish].
Billig, M. (1995) Banal Nationalism (London: Sage).
Birken, L. (1994) ‘Volkish Nationalism in Perspective’, The History Teacher, 27(2): 133-143.
Breuilly, J. (1996) ‘Approaches to Nationalism’, in G. Balakrishnan (ed.), Mapping the Nation (London: Verso).
Breuilly, J. (1993) Nationalism and the State (2nd ed.) (Manchester: Manchester University Press).
Davidson, N. (2000) The Origins of Scottish Nationhood (London: Pluto).
Duzgun, E. (2017) ‘Capitalism, Jacobinism and International Relations: Re-interpreting the Ottoman Path to Modernity’, Review of International Studies, 44(2): 252–278.
Eagleton, W. (1963) The Kurdish Republic of 1946 (London: Oxford University Press).
Edmonds, C. J. (1971), ‘Kurdish nationalism’, Journal of Contemporary History, 6(1): 87–97, 99–107.
Ekici, D. (2021) Kurdish Identity, Islamism, and Ottomanism, The Making of a Nation in Kurdish Journalistic Discourse (1898-1914), (London: Lexington book)
Eller, J. D. and Coughlan, R. M. (1993) ‘The Poverty of Primordialism: The demystification of Ethnic Attachments’, Ethnic and Racial Studies, 16:2, 183-202.
Gat, A. (2013) Nations: The Long History and Deep Roots of Political Ethnicity and Nationalism (Cambridge: Cambridge University Press).
Gellner, E. (1983) Nations and Nationalism (Oxford: Blackwell).
Ghassemlou, A. (1988) Forty Years of Struggle for Freedom: A Brief History of the Democratic Party of Iranian Kurdistan [Kurdish].
Gohari, H. (2004) Komalay J. K (Erbil: Aras) [Kurdish].
Greenfeld, L. (2012) ‘Nationalism’ in George Ritzer (Ed.), The Wiley-Blackwell Encyclopaedia of Globalization, doi:10.1002/9780470670590.wbeog415, pp. 1-4.
Haji-Aghaei, A. (2015) Antagonistic Pasts: A Discursive Study of Kurdish Nationalism (Sulaimaniye: Jamal Erfan) [Kurdish].
Hassan, Z. (2013) ‘Kurdish Nationalism: What Are its Origins?’ International Journal of Contemporary Iraqi Studies, 7 (2): 75–89.
Hassanpour, A. (2003) ‘The Making of Kurdish Identity: Per-20th Century Historical and Literary sources’ in Abbas Vali (ed.) Essays on the Origins of Kurdish Nationalism (Costa Mesa: Mazda Publishers), pp. 106-162.
Hassanpour, A. (1992) Nation and Language in Kurdistan, 1918–1985 (San Francisco, CA: Mellen Research University Press).
Hawrami, A. (2008) East Kurdistan in World War II (based on archival documents of the Soviet Union), Edited by S. Saleh (Sulaimniye: Jin) [Kurdish].
Hessami, K. (1996) An Overview of Kurdish Liberation Movement in Iranian Kurdistan (Stockholm: Mardin) [Kurdish].
Hobsbawm, E. (2000) Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality (Cambridge: Cambridge University Press).
Hroch, M. (1985) Social Preconditions of National Revival in Europe (London: Cambridge University Press).
Izady, M. (1992) The Kurds: A Concise Handbook (London: Taylor and Francis).
James, P. (1996) Nation Formation: Towards a Theory of Abstract Community (London: Sage).
Joireman, S. F. (2003) Nationalism and Political Identity (New York: Continuum).
Jwaideh, W. (2006) The Kurdish National Movement: Its Origins and Development (Syracuse, NY: Syracuse University Press).
Karatani, K (2014) The Structure of World History: From Modes of Production to Modes of Exchange (Durham and London: Duke University Press).
Keddie, N. (1966) Religion and Rebellion in Iran: The Tobacco Protest of 1891–1892 (London: Frank Cass & Co).
Keyder, Ç. (1987) State and Class in Turkey: A Study in Capitalist Development (London: Verso).
Knei-Paz, B. (1978) The Social and Political Thought of Leon Trotsky (Oxford: Clarendon Press).
Koohi-Kamali, F. (2003) The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism (New York: Palgrave Macmillan).
Kumar, K. (2000) Nation and Empire: English and British National Identity in Comparative Perspective, Theory and Society, 29, 575–608.
Laclau, E. (1971) ‘Feudalism and Capitalism in Latin America’, New Left Review 1(67): 19–37.
Mamdani, M. (2020) Neither Settler nor Native: The Making and Unmaking of Permanent Minorities (Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press).
Marashi, A. (2014) ‘Paradigms of Iranian Nationalism: History, Theory and Historiography’, in K. Scot Aghaie and A. Marashi (eds.) Rethinking Iranian Nationalism and Modernity (Austin: University of Texas Press).
Marashi, A. (2008) Nationalizing Iran: Culture, Power, and the State, 1870-1940 (University of Washington Press).
Marx, K. (1994) Grundrisse (London: Penguin).
Marx, K. (1990) Capital, vol. 1 (London: Penguin).
Matin, K. (2020) ‘Liminal Lineages of the ‘Kurdish Question’, MERIP Magazine, https://merip.org/2020/08/liminal-lineages-of-the-kurdish-question/.
Matin, K. (2019) ‘Deciphering the Modern Janus: Societal Multiplicity and Nation-Formation’, Globalizations, DOI: 10.1080/14747731.2019.1673615.
Matin, K. (2013) Recasting Iranian Modernity: International Relations and Social Change (London: Routledge).
Matin, K. (2007) ‘Uneven and Combined Development in World History: The International Relations of State Formation in Premodern Iran’, European Journal of International Relations, 13(3): 419–447.
Maxwell, A. and Smith, T. (2015) Positing “Not-Yet-Nationalism”: Limits to the Impact of Nationalism Theory on Kurdish Historiography’, The Journal of Nationalism and Ethnicity, 43(5): 771-787.
Mohammadpour, A., & Soleimani, K. (2019) ‘Interrogating the Tribal: The Aporia of “Tribalism” in the Sociological Study of the Middle East’, The British Journal of Sociology, https://doi.org/10.1111/1468-4446.12656, pp. 1-26.
Mulla Izzat, M. (2001) Republic of Kurdistan (Sulaymaniyah: Sardam) [Kurdish].
Mulholland, J., Montagna, N., and Sanders-McDonagh, E. (eds.) (2018) Gendering Nationalism: Intersections of Nation, Gender and Sexuality (London: Palgrave).
Nagel, J. (2003) Race, Ethnicity and Sexuality: Intimate Intersections, Forbidden Frontiers (New York: Oxford University Press).
Nairn, T. (1977) The Break-Up of Britain (London: Verso).
Nebez, J. (2010) Nishtman Magazine, A biography of Komaly J.k and Petite Bourgeois Ideology of the Nationalist Intellectuals in Kurdistan (Erbil) [Kurdish].
Ozoglu, H. (2004) Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (University of New York press).
Romano, D. (2006) The Kurdish Nationalist Movement: Opportunity, Mobilization, and Identity (Cambridge University Press).
Rosenberg, J. (2016) International Relations in the Prison of Political Science, International Relations, 30(2): 127–153.
Rosenberg, J. (2010) ‘Basic Problems in the Theory of Uneven and Combined Development, Part II: Unevenness and Political Multiplicity’, Cambridge Review of International Affairs, 23(1): 165-189.
Rosenberg, J. (2006) Why Is There No International Historical Sociology?’, European Journal of International Relations, 12(3): 307–340.
Rosenberg, J. (1994) The Empire of Civil Society: A Critique of the Realist Theory of International Relations (London: Verso).
Rossow, J. R. (1956) ‘The Battle of Azerbayjan, 1946’, The Middle East Journal, 10(1): 17-32.
Rostami, M. R (2019) Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq (London: I.B. Tauris).
Roy, S. (1995) The Gaza Strip: The Political Economy of De-Development (Washington, DC: Institute for Palestine Studies).
Saleh, R. and Saleh, S. (2007) The Newspaper ‘Kurdistan’ (Sulaymaniyah: Jin Foundation).
Saleh. S (2007) Memoirs of Mohammad ShahPasandi (Sulaimaniye: Jin) [Kurdish].
Sardashti, Y (2011) Iranian Kurdistan, A Historical Study of the Kurdish People’s Liberation Struggles (1939-1979) (Sulaimaniye: Sima) [Kurdish].
Sayer, D. (1991) Capitalism and Modernity: An Excursus on Marx and Weber (London: Routledge).
Shilliam, R. (2009) German Thought and International Relations: The Rise and Fall of A Liberal Project (New York: Palgrave).
Smith, A. D. (1991) National Identity (London: Penguin book).
Smith, A. D. (1979) Nationalism in the Twentieth Century (Oxford: Martin Robertson).
Soleimani, K. (2017) ‘The Kurdish Image in Statist Historiography: The Case of Simko’, Middle Eastern Studies, 53(6): 1-17.
Soleimani, K. (2016) Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926 (New York: Palgrave).
Tenbruck, F. (1994) ‘Internal History of Society or Universal History?’, Theory, Culture and Society, 11(1): 75–93.
Teschke, B. (2003) The Myth of 1648: Class, Geopolitics, and the Making of Modern International Relations (London: Verso).
Trotsky, L. (1985) The History of the Russian Revolution (London: Pluto Press).
Tüyloğlu, Y. (2021) ‘Rewiring Unevenness: The Historical Sociology of Late Modernization Beyond the West/East Duality’, Cambridge Review of International Affairs, https://doi.org/10.1080/09557571.2021.1872494.
Vali, A (2014) Kurds and the State in Iran: The Making of Kurdish Identity in Iran (London: I. B. Tauris).
Vali, A. (2003a) ‘Introduction: Nationalism and the Question of Origins’, in Abbas Vali (ed.) Essays on the Origins of Kurdish Nationalism (Costa Mesa: Mazda Publishers), pp. 1-13.
Vali, A. (2003b) ‘Genealogies of the Kurds: Constructions of Nation and National Identity in Kurdish Historical Writing’, in Abbas Vali (ed.) Essays on the Origins of Kurdish Nationalism (Costa Mesa: Mazda Publishers), pp. 58-105.
van Bruinessen, M. (1992) Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan (London: Zed Books).
Weber, M (1970) From Max Weber: Essays in Sociology (Translated, edited and introduced by C. W. Mills & H. Gerth) (London: Routledge & Kegan Paul Ltd).
Wodak, R. (ed.) (2009) The Discursive Construction of National Identity (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2nd edition).
Wood, E. M. (1981) ‘The Separation of the Economic and the Political in Capitalism’, New Left Review, 127: 66–95
Yadirgi, V. (2017) The Political Economy of the Kurds of Turkey: From the Ottoman Empire to the Turkish Republic (London: Cambridge University Press).
Zia-Ebrahimi, R. (2011) ‘Self-Orientalization and Dislocation: The Uses and Abuses of the “Aryan” Discourse in Iran’, Iranian Studies, 44(4): 445-472.
[1] از آن با نامهای «جمهوری کوردی مهاباد» و «جمهوری مهاباد» نیز یاد میشود.
[2]ملاحظهی اصلی ما درخصوص آوانگاری، انتقال ساختار آوایی واژگان عربی، کوردی، فارسی و ترکی بر اساس کاربرد رایج آنها در روژههلات کوردستان بوده است. تمام علایم آوایی (حرکات) حذف شدهاند. ترجمه انگلیسی تمامی متونی که به زبانهای دیگر بودهاند، توسط ما انجام شده است. در کتابشناسی، منابع غیرانگلیسی تنها با عنوان انگلیسی ذکر شده و با برچسبهای [فارسی] یا [کوردی] مشخص گردیدهاند.
[3] Sub national
[4] ما اصطلاحات «قبیله» و «قبیلهای» را صرفاً در معنایی جامعه شناختی بهمثابهی نوعی پیوند اجتماعی مبتنی بر خویشاوندی و عاری از هرگونه دلالت هنجاری به کار میبریم (بنگرید به محمدپور و سلیمانی، 2019).
[5] Stagist periodisation
[6] Miroslav Hroch
[7] Abstract community
[8] Popular sovereignty
[9] Explanandum
[10] Differentium specificum
[11] Tom Nairn
[12] Tributary states
[13] Plural social ontology
[14] برای مطالعهی منابع بیشتر در مورد توسعه ناموزون و مرکب به لینک زیر مراجعه کنید: www.unevenandcombined.com
[15] Aufhebung
[16] Self-comparison
[17] Intersocietally overdetermined
[18] در اینجا، تمایز بین پدیدههای «جهانی» (یا «فراملی») و پدیدههای «بیناجوامعی » (یا «بین المللی») حایز اهمیت است. دەستەی نخست، علیرغم وضعیت «کثرت جوامع» پدید میآیند و عمل میکنند، درحالی که دسته دوم، دقیقا به دلیل وضعیت کثرت جوامع شکل میگیرند (ما این صورتبندی را مدیون جاستین روزنبرگ هستیم).
[19] در اینجا، «جوامع» در معنای وسیع کلمه، عبارتاند از«تمامی اشکال تاریخی انسجام اجتماعی در قالب کلیتهایی که بهطور متقابل شناسایی میشوند» (متین، 2013: 3). «امر جامعهای» زمانی پدیدار میشود که این «کلیتها» از طریق توسعهی تعاملی خود، تعریفی سیاسی مییابند (روزنبرگ، 2010). در این استدلال «جامعهای» معادل «societal» است که معادل مناسبی در فارسی ندارد و با [امر] «اجتماعی» متفاوت است.
[20] The privilege of historical backwardness
این مفهوم ساختهی لئون تروتسکی است. تروتسکی باور داشت این امتیاز به کشور عقب مانده اجازه میدهد و یا بهتر است بگوئیم که او را وادار میسازد که پیش از هر موعد معینی چیزهای آماده را اقتباس کند [ منظور اقتباس از تجربۀ تاریخی جوامع پیشرفته اروپایی است] و در این راه از روی رشتۀ کاملی از مراحل بینابینی بجهد. او مینویسد «وحشیان تیر و کمان را یکباره دور میاندازند و تفنگ به دست میگیرند بدون آنکه راهی که در گذشته ما بین این دو سلاح وجود داشت بپیمایند. پیش افتادن کنونی اقتصاد ایالات متحده و آلمان از اقتصاد انگلستان درست به دلیل عقبماندگی رشد سرمایهداری در آن دو کشور میسر شده است… [ از این رو] تکامل ملتهایی که از لحاظ تاریخی عقب ماندهاند ، الزاماً به ترکیبی خاص از مراحل مختلف روند تاریخی منجر میشود. تکامل انها به طور کلی خصلتی پیچیده و مرکب و عاری از طرح [از پیش موجود] پیدا میکند. (لئون تروتسکی، تاریخ انقلاب روسیه، ترجمه سعید باستانی، تهران ، شرکت نشر فانوسا ،1360 چاپ اول، جلد اول ، صفحه 17و18). مترجم [تمامی اضافات مترجم با حرف “م” مشخص شدهاند].
[21] The whip of external necessity
[22] Substitution
[23] استقاده ما از اصطلاح «عقب ماندگی» بههیچوجه به معنای ابراز یک قضاوتِ اخلاقی نیست (بنگرید به. کنِی پاز، 1978: 63). ما نیز همچون تروتسکی، از این واژه را برای متمایز کردن یک وضعیت بسیار پویا و خلاق استفاده میکنیم که نوعی منحصر به فردبودن اجتماعی-تاریخی را در بردارد؛ وضعیتی که با اصطلاحاتی نظیر «کمتر توسعهیافته» یا «توسعهنیافته» قابل بیان نیست. برای نمونهای از تحلیل مدرنیزاسیون اروپایی از دریچهی مفهوم «عقب ماندگی» بنگرید به شیلیام، 2009.
[24] Coercive Comparisons
[25] Defensive Modernisation
[26] General abstraction
[27] Uneven development
[28] «حاکمیت ملی» معادل دقیقی برای واژه مورد نظر ما، یعنی «sovereignty»، نیست اما به دلیل رایج بودن این واژه در فارسی ما هم به ناچار از آن استفاده میکنیم.
[29] Primitive accumulation
«انباشت بدوی» به روند خشونت آمیز جدایی تولیدکنندگان مستقیم از ابزار تولید اشاره دارد که برای اولین بار در انگلستان از اواخر قرن پانزدهم به بعد رخ داد و مبنای پیدایش مالکیت خصوصی بر ابزار تولید و نیز کار مزدی شد. از نظر مارکس انباشت بدوی پیشنیاز تاریخی تشکیل روابط اجتماعی-تولیدی سرمایهدارانه است )مارکس 1990: 873-907).
[30] Gemeinschaft
[31] Asbtract individual
[32] Gesellschaft
[33] Concrete abstraction
[34] Formal Equality
[35] Capitalism’s Disenchanted World
[36] Logic of Priority
[37] Representative
[38] استدلال ما به طور انتقادی از آثار نافذ تام نان بهره میبرد. با این حال، چارچوب نظری ما با او تفاوت دارد زیرا نان هیچگاه به طور کامل به پیامدهای نظری گستردهتر این مشاهده خود نپرداخت آنجا که مینویسد «کثرت سیاسی (وجود دولتهای متعدد) ماهیت جهانبینی مارکسیستی را به چالش میکشد (نان، 1977: 88). ما استدلال میکنیم که «توسعهی ناموزون و مرکب» شامل گنجاندن دیالکتیکی یک سویهی سوم، یعنی سویهی بیناجوامعی، در پیشفرض بنیادی « رابطهی دوگانه» در ماتریالیسم تاریخی است (متین، 2013: 154-153).
[39] Modularity
[40] Levée en masse
[41] Abstract Individual
[42] Minoritised
[43] این استدلال همچنین پرتو جدیدی بر پدیده «ناسیونالیسم نخبگان» میاندازد (ویتمایر، 2003). نخبگان و روشنفکران پیشاسرمایهداری به دلیل اشغال فضاهای سیاسی و فکری آستانهای در معرض یا تعامل مستقیم سیاسی-بوروکراتیک و/یا تعامل غیر مستقیم ایدئولوژیکی-گفتمانی با نظامهای سیاسی و جوامع «دیگر» قرار داشتند. در نتیجه، آنها دارای امکان و گرایش به توسعهی یک مفهوم زودهنگام از هویت جمعی بودند که گستردهتر و انتزاعیتر از تصور افراد عادی جوامعشان از هویت جمعی بود. با این حال، دگرگونی ناسیونالیسم نخبگانی به ناسیونالیسم مردمی در درجه اول نه به واسطه استحکام گفتمانی آن، بلکه به دلیل رشد شرایط جامعهشناختی که زیربنای حاکمیت مدرن به عنوان هستهی تاریخی ناسیونالیسم است به وقوع میپیوندد.
[44] «نیمه فئودالی» چرا که برخلاف فئودالیسم اروپایی، دهقانان وابسته به زمین نبودند (بنگرید به. متین، 2007).
[45] حتی تا اواخر سال 1907، اصل 90 متمم قانون اساسی که پس از انقلاب مشروطه 1906 تدوین شد و معمولا به عنوان لحظهی تأسیس دولت-ملت ایران تلقی میشود، حاوی عبارت «ممالک محروسه» است.
https://fis-iran.org/en/resources/legaldoc/iranconstitution [accessed 30 July 2021].
[46] Tributary modes of production
[47] Geopolitical accumulation
[48] Kurdish league
[49] منظور از منطق ژاکوبنی در قوانین ارضی سالهای 1859-1867این است که دولت عثمانی با پیاده کردن قانون ثبت و ضبط زمینها، حاکمیت مستقیم از مرکز را جایگزین امیرنشینی کرد. این تمرکزگرایی اداری جوهره منطق ژاکوبنی (دولت–ملت متمرکز) در فرانسه بودکه بر اساس آن دسترسی به معاش، مالکیت، و ترقی اجتماعی نیازمند عضویت در ملت تازه تاسیس فرانسه بود که به شکلی تکین و همگون و از بالا تعریف شده بود. در واقع، ژاکوبنیسم ملغمهای از سرمایهداری بریتانیا و سلطنت مطلقهی فرانسه پیشاز انقلاب بود که خود حاصل تعامل ژئوپولیتیکیِ فرانسه با انگلستانِ مبتنی بر سرمایهداری در چارچوب توسعهی ناموزون و مرکب بود. م
[50] اینجا منظور از منطق سرمایهدارانه تبدیل کنترل زمین در عصر تنظیمات به مالکیت خصوصی بر زمین بود که بدین ترتیب آن را قابل خرید و فروش و گشوده شدن به روی بازار جهانی میکرد. این منطق در واقع عملیاتی شدن منطق انباشت بدوی سرمایه و ادغام پیرامون در نظام سرمایهداری جهانی است. م.
[51] در ایالتهای ارمنینشین، باب عالی متعهد شد که به نفع ارمنیان اصلاحاتی انجام دهد و در برابر حملات کوردها و چرکسها از ایشان حمایت کند.م
[52]کنگره برلین بزرگترین اجتماع سیاسی قدرتهای بزرگ اروپا (پس از کنگرة وین 1230ـ 1231/ 1814ـ1815 و پاریس 1273/1856) بود. محور مذاکرات و تصمیمات آن، تعدیل شرایط پیمان ساناستفانو، روشن کردن وضع متصرفات عثمانیها در بالکان و حل «مسئلهی شرق» بود. م
[53] Sunni sectarianism
[54] Ottoman Public Debt Administration
[55] Consciousness of backwardness
[56] Surrogate colonial state
[57] Volkish
[58] این وضعیت مشابه ایدهی پادشاه به مثابه «ضلالله» در فلات ایران بود.
[59] Ipso facto
[60] Exclusion through inclusion
مفهوم «طرد از طریق شمول» به این مسئله میپردازد که برخلاف ناسیونالیسم ترکی که هویت و جوهرهی کوردی را از اساس انکار میکند در مقابل ناسیونالیسم ایرانی لایههایی از طرد و شمول را به صورت همزمان در مورد کوردها اعمال میکند. ناسیونالیسم ایرانی به طرد و انکار ماهوی کوردها دست نمیزند و همزمان که کوردها را بخشی اساسی از هویت ایرانی میداند (شمول) آنها را در پایینترین سلسه مراتب فرهنگی و نژادی قرار میدهد که بر آن اساس آنها را فاقد حق و توان خودحکمرانی تعریف میکند. از این نظر گفتمان ناسیونالیسم ایرانی و دیگر ناسیونالیسمهای غالب بر ملل بیدولت کاملا شبیه گفتمان استعماری کشورهای اروپایی در دوران کلاسیک استعمار غرب است که مردمان کشورهای مستعمره را به لحاظ سیاسی و تاریخی نابالغ و در نتیجه ناتوان از استقلال توصیف میکرد و استعمار را در واقع وظیفهی متمدنسازی مردمان عقبافتاده مستعمرات تعریف میکرد. م
[61] Proto-nationalism
[62] http://www.ekurds.com/english/Simkioyesikak2.htm [accessed 16 August 2021].
[63] «حهمه ههتیو» یکی از کسانی بود که در جنگ جهانی اول و بعد از جنگ ارتش عثمانی با نیروهای روس که وارد منطقۀ کوردستان شده بودند، متأثر از اندیشههای افسران سوسیال دموکرات به بلشویسم گرایش پیدا کرده بود و همراه با عدهای دیگر به بلشویکهای مهاباد مشهور بودند. م
[64] «کومهله» واژهای کوردی به معنای «جامعه» یا «انجمن» است.
[65] عنوان رسمی حزب تا سال 1971، حزب دموکرات کوردستان بوده است. واژه «ایران» تنها پس از کنفرانس سوم حزب (پیش از کنگره سوم) در 1971 به عنوان رسمی حزب و داخل پرانتز [KDP(I)]افزوده میشود. این تغییر بازتاب صورتبندی مجدد گفتمان سیاسی حزب در یک چارچوب مارکسیستی-لنینیستی است که در آن مسئله کورد در ایران بهعنوان بخشی از مبارزات منطقهای و جهانی علیه امپریالیسم و استعمار اما در چهارچوب ایران دموکراتیک صورتبندی میشود. همچنین، در دسامبر 1976 نام حزب رسما به «حزب دموکرات کوردستان ایران» (KDPI) تغییر پیدا میکند. این تغییرات را میتوان از طریق روزنامه «کوردستان»، ارگان کمیته مرکزی حزب، پی گرفت. بنگرید به. کوردستان، شماره 8، سپتامبر 1971 بهبعد.
[66] گفته میشود که انحلال دوفاکتویِ حزب کومله ژ.ک، و تغییر نام آن به حزب دموکرات کوردستان بنا به توصیه طرفهای مذاکرهکنندهی شوروی صورت گرفت تا این سازمان با گفتمان دموکراسیخواهی برآمده از دوران پس از جنگ جهانی دوم همسو شود.
[67] کمتر از یک دهه بعد، جنبش محمد مصدق برای ملی کردن صنعت نفت در ایران، دچار همان وضعیت «ناسیونالیسمِ بدون ملت» شد (متین، ۲۰۱۳: فصل ۴).
[68] Class-blind
[69]این صورتبندی مبتنی بر خودمختاری از جمهوری با عناصر استقلالطلبانهی قانون اساسی حدک تعارض دارد. ماده 16 و 17، حق حکومت خودمختار کوردستان برای برقراری روابط فرهنگی و اقتصادی بین المللی را تصریح میکند. ماده 18 نیز اذعان میکند که دولت کوردستان باید اختیار صدور مجوز برای استخراج معادن و منابع طبیعی کوردستان را داشته باشد (بازیار، ۲۰۲۰: ۴۲۲–۴۲۳).
[70] این مسئله مربوط به مذاکرات قوام نخست وزیر ایران و سادچیکوف سفیر شوروی در ایران بود. در نخستین روزهای نوروز 1325 سادچیکوف پیرو مذاکرات مسکو و تهران پیشنهاد سه مادهای خود را در اختیار قوام قرار داد. بر مبنای این پیشنهاد ، نیروهای شوروی ظرف 5 تا 6 هفته خاک ایران را ترک میکردند و دو کشور با تشکیل شرکت مختلطی که 4 درصد سهام آن به ایران و 51 درصد سهام به شوروی تعلق میگرفت و ظرف هفت ماه از تصویب مجلس میگذشت، بر سر نفت شمال به توافق رسیدند. پیشنهاد تصریح میداشت که آذربایجان مسئلهی داخلی ایران است و باید با مشارکت دولت و مردم آذربایجان حل و فصل شود. سرانجام سحرگاه 15 فروردین 1325 (4 آوریل 1946) موافقتنامهای سه مادهای میان ایران و شوروی پیرامون خروج نیروهای ارتش سرخ، نفت و مسئله آذربایجان در تهران به امضا رسید. (حمید شوکت، در تیررس حادثه زندگی سیاسی قوام السلطنه، تهران، اختران ،1387، چاپ سوم ، صفحه211-212).م
[71] Borromean knot
